تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٦٤ - مسئله ششم تنجيم و حكم آن

سپس مرحوم مصنّف مى‌فرمايند:

از مرحوم مجلسى قبلا نقل نموديم كه فرمودند:

اينكه برخى از منجّمين قائلند كواكب فاعل بالاراده و مختار مى‌باشند اگرچه تأثير گذاردشان موقوف است به شرائط ديگر اين رأى كفر است و ظاهر اكثر عبارات گذشته نيز بهمين فتوى دلالت مى‌كند.

و شايد وجه كفر بودن آن اين باشد:

افعالى را كه ضرورت دينى حاكم است باينكه مستند بحقتعالى هستند همچون خلق، رزق، احياء، اماته و غير اينها به غير بارى تعالى مخالف با ضرورى دين بوده و هرچيزى كه با ضرورت دين مخالف باشد كفر محسوب مى‌شود ولى درعين‌حال ظاهر كلام مرحوم شهيد اوّل در كتاب قواعد اينستكه رأى مزبور كفر نيست، وى پس از آنكه كلام سابقى را كه ما از وى نقل نموديم ايراد نموده فرموده است:

اگر منجّم اعتقادش اين باشد كه كواكب آثار و افعال منسوب بآنها را ايجاد كرده ولى مؤثّر اعظم حقتعالى مى‌باشد، اين رأى خطاء است زيرا كواكب حيات نداشته و هيچ دليل عقلى يا نقلى بر اثبات آن قائم نگرديده است.

پايان كلام مرحوم شهيد اوّل.

تشريح المطالب، شرح فارسى بر مكاسب ؛ ج‌٢ ؛ ص٤٦٤

هر اين عبارت آنستكه عدم جواز قائل شدن باين رأى (رأى منجّمين) بخاطر آنستكه مقتضى و دليلى بر اثبات آن وجود ندارد نه آنكه مانع در بين مى‌باشد و مراد از مانع انعقاد ضرورت بر خلاف است پس طبق فرموده مرحوم شهيد رأى مزبور امرى است ممكن ولى وقوعش معلوم نبوده و دليلى بر آن وجود ندارد.

و شايد وجه فرموده شهيد عليه الرّحمه اين باشد كه:

آنچه ضرورت دينى بر آن منعقد گرديده آنستكه افعال ياد شده را نبايد بفاعلى كه مختار است باختيارى مستقلّ و مغاير با اختيار حقتعالى نسبت داد چنانچه ظاهر قول مفوّضه همين است.

و امّا استناد اين افعال به فاعلى كه باراده حقتعالى مريد بوده و مختار است بعين مشيّت و اختيار او جلّ شأنه حتّى بمثابه آلتى است كه فعل بواسطه‌اش صورت‌