تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ١٧ - فصل دوم در علل معادن بطريق كلى

(شعاع)[١] كواكب چون شعاع آفتاب‌[٢] را مكثى باشد زيادت بر مسامته زمين بموضعى‌[٣] و شعاع او بر زواياى‌[٤] قائمه، بدان [موضع‌] مى‌پيوندد[٥]. و تجاويف [آن موضع را آفتاب سخونتى زيادت‌[٦] مى‌كند و برودتى كه در آن تجاويف‌] باشد منضغط مى‌شود، و حجرى پديد مى‌آيد. و اگر مكث اشعه آفتاب اندك‌[٧] باشد، آن برودت را بسبب اندك‌[٧] مكث آفتاب مددى‌[٨] باشد، و بخارات محتقن‌[٩] شوند، انجمادى و تحجّرى‌[١٠] حاصل مى‌آيد، و تولّد معدنيّات مختلف بدين دو سبب باشد (در معادن). و باشد كه معادن در سبيل رودها باشد، و باشد كه سيلها از كوهها بر معادن بگذرد[١١]، و موضعى را معدنى كند. و علّت تكوين اكثر معادن آن باشد كه در تجاويف زمينها بخاراتى باشد ترمائى‌[١٢]، يا بخارى (خشك) دخانى، و بمكرّر شدن طريان حرارت و برودت بر عقب يكديگر بسبب اشعه آفتاب، و مسامته آن و خلاف مسامته، و بسبب حرارتى و برودتى كه در آن تجاويف حادث [مى‌] شود، بسبب تغيّر[١٣] هوا يا باسبابى‌[١٤] ديگر، چون ميغ و كوه‌[١٥] بلند، كه مانع شعشعه آفتاب باشد[١٦]، (يا موضع در غايت انخفاض بود، يا موضعى كه شعاع آفتاب بر آنجا افتد) و عكس آن منعكس‌[١٧] گردد، آن موضع را سخنونتى‌

[١]شعاع فقط در: ع، است‌

[٢]ع: كواكب‌

[٣]ب: موضعى‌

[٤]ع: و شعاع بر زواياء

[٥]ع: پيوندد

[٦]ن، ج، م: زيادت آفتاب‌

[٧]ع: اندكى‌

[٨]ب: و مددى‌

[٩]ب: مخنق؟

[١٠]ب: و بخحرى‌

[١١]ب، ن، ج: كه در آن معادن بود بيايد

[١٢]ب: برمايين؟

[١٣]ج: و بسبب تغيير

[١٤]ب: يا اسبابى‌

[١٥]ب: ميغ و كوه- ج: چون منيع كوه‌

[١٦]م، ب: كه مانع شعاع آفتابند- ن، ج: كه مانع شعاع آفتاب بر آنجا افتد؟

[١٧]ب: كه منعكس.