تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ١١ - معرفت طبيعت چهار عنصر

واجب الوجود «تعالى و تقّدس»[١] طبيعت آتش گرم و خشك آفريد، و طبيعت هوا گرم و تر، و طبيعت آب سرد و تر، و طبيعت خاك سرد و خشك‌[٢].

معرفت‌[٣] [طبيعت‌] چهار عنصر

بحكم فائده و علّت غايت انسانى‌[٤] كه صورت ايشان‌[٥] قابل تبدل باشد باسباب‌[٦] معيّن چنانكه آب صورت آبى خلع كند و صورت هوائى قبول كند،[٧] و هوا آب گردد، و آتش هوا شود، و همچنين برعكس. و حال باقى عناصر همين حكم دارد در تبدّل صور، و اين معنى مشاهد است.[٨]

و در هرعنصرى دو كيفيّت موجود، (و) از هردو[٩] يك كيفيّت مشترك باشد ميان دو عنصر كه مجاور يكديگر باشند. چنانكه هوا و آتش در حرارت اشتراك دارند، و در رطوبت و يبوست مباينت. هرگاه كه يبوست‌[١٠] جزوى از جرم آتش بسببى از اسباب برطوبت متبدل شود[١١]، آن جزو هوا شود، زيرا كه حقيقت هوا جرمى است گرم و تر، و در اين جزو اين حقيقت حاصل است، و همچنين هرگاه (كه) رطوبت جزوى از هوا بيبوست بدل شود، آن جزو آتش گردد، زيرا كه حقيقت جرم آتش گرم و خشك است. و اين جزو را اين طبيعت‌[١٢] حاصل است.

[و] ميان هوا و آب‌[١٣] [اشتراكست بكيفيّت رطوبت، و مباينت است‌] بحرارت و برودت. هرگاه كه حرارت جزوى از هوا ببرودت بدل شود، باسبابى‌[١٤] خارج يا داخل، آن جزو آب‌

[١]فقط در: ع، است‌

[٢]ج، ن: افزوده: و عناصر چهار آفريد و اللّه اعلم‌

[٣]ب: در معرفت‌

[٤]ع: ايشان كه‌

[٥]م، ب: انسان- كذا- عبارت نارساست‌

[٦]ع:

تبديل است باسبابى‌

[٧]ع: «كند» ندارد

[٨]ع: افزوده: «در اجسام»

[٩]ع: و در هر

[١٠]ج: و يبوست آن‌

[١١]ب: مبدل گردد- ب، ج: مبدل شود آن جرم‌

[١٢]ع: حقيقت‌

[١٣]ب: و ميان چهار عنصر

[١٤]ب: و بآسانى- ع: و باسبابى.