در آمدی بر تفکرات فلسفی - حسینی بیان،سید مهدی - الصفحة ١٣٠ - نقش دانشمندان عجم در تحکِیم علوم اسلامِی و رشد آن

حضرت فرمود: «لَوْ كَانَ‌ الْعِلْمُ‌ مَنُوطاً بِالثُّرَِیا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارس‌».[١]

نقش دانشمندان عجم در تحکِیم علوم اسلامِی و رشد آن

در مقدمه ابن خلدون در فصل ٣٥ تحت عنوان: «حملة العلم فِی الاسلام اکثرهم العجم»، چنِین مِی‌نوِیسد: از وقاِیع عجِیب و غرِیب در تارِیخ اسلام اِین است که حاملان (مروّجان) علم در مِیان ملت مسلمان، اکثراً از نژاد عجم بوده‌اند؛ چه در علوم شرعِیه و چه در علوم عقلِیه، عرب نژاد بسِیار اندک و نادر بوده و اگر هم در مِیان آنها کسِی احِیاناً منسوب به عرب بوده است، ولِی در علم لغت و رشد علمِی و فکرِی در نهاِیت عجمِی‌تبار محسوب مِی‌شده است. توجه به اِین نکته حائز اهمِیت است با اِینکه امت و ملّت، ملّت عربِی و صاحب شرِیعت نِیز عرب بوده است، پس چگونه معلم و مروّج آن از مِیان آن همه ملت‌ها، اکثراً عجمِی‌تبار (منظور از عجم غِیر عرب مِی‌باشد) هستند؟

ابن خلدون در پاسخ، چنِین مِی‌نوِیسد: سبب و علت اِین است که مِیان ملّت عرب - در آن هنگام که رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله مبعوث به رسالت شد - نه از علم و دانش خبرِی بود و نه از تمدن و مدنِیت اثرِی، بلکه به مقتضِی احوال بادِیه‌نشِینِی و زندگِی ابتداِیِی، توجهِی به علم و صنعت و زندگِی اجتماعِی نداشتند. آنها احکام شرِیعت را

[١] بحار الأنوار، ج١، کتاب علم، ص١٩٥.