در آمدی بر تفکرات فلسفی - حسینی بیان،سید مهدی - الصفحة ١٩٨ - اسباب تجدد در اروپا

دست ِیافتند.

دِیگر اِینکه به‌واسطه اختراع فن چاپ، انتشار کتاب‌ها و رسائل، بسِیار سرِیع و آسان شد و دانش‌طلبان از دست تنگِی از چاپ کتاب آسوده شدند. کشف آمرِیکا «به تارِیخ ١٤٩٢م» و راه ِیافتن به قاره آسِیا و هندوستان نِیز علاوه بر اِینکه معلومات جغرافِیاِیِی را بسط و توسعه داد، مِیدان وسِیعِی براِی جَوَلان اروپائِیان فراهم کرد و جنب‌وجوش عجِیبِی در اِیشان به‌وجود آمد. ضمناً در مِیان عِیسوِیان، مذاهب تازه‌اِی ظهور کرد و بعضِی از علماِی اِیشان از حوزه کاتولِیک «مثل معتزلِیان در مِیان فرق اسلامِی» اعتزال جسته و از فرمان پاپ و خلفاِی او سر پِیچِیدند و عنوان پروتستان «ِیعنِی معترض» را اختِیار کردند. اِین رخداد هم صاحب‌نظران را به‌شدّت تکان داد و آنها از جمود فکرِی بِیرون آمدند و براِی تجدِید فکر و کسب استقلال رأِی، شدِیداً دلبسته شدند.

مجموع اِین قضاِیا به ضمِیمه رخدادهاِی سِیاسِی که در کشورهاِی اروپا واقع شد، همه اِینها در مردم آن اقلِیم، روح و فکر تازه‌اِی دمِید و نهضت علمِی از سده شانزدهم آغاز شد. اِین تحول در نزد خود اروپائِیان، دوره تجدِید علم و ادب «رنسانس» نام گرفت.

ِیک عامل مهم نشر و ترقِّی معارف نِیز اِین شد که از سده شانزدهم به بعد، نوِیسندگان در هر کشورِی آغاز کردند به اِینکه به