مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٧٩ - نظریات اشخاص نسبت به سیّد جمال الدّین

دست‌اندازی به شرق که قسمتی از برنامۀ او را تشکیل می‌دهد باید ضرورة‌ً هر واحد نیرومند اسلامی (حکومت یا دولت مستقلّی) شجاعانه و به طیبِ خاطر نفوذِ دامنه‌دار غربی را به دستیاری موجدین این نهضت دفع و آن را مانند دشمنی نسبت به مردم خود بداند.»

جرجی زیدان در صفحه ٦٥ و ٦٦ کتاب مشاهیر الشرق می‌نویسد:

«ماحصل زندگانی و کارهایش و هدفی که در مسیر فعّالیّتش قرار داشت و زمینه‌ای که به روی آن آرزوهایش دور می‌زد و در این خلاصه جمع آمده عبارت است از اتّفاق کلمۀ اسلام و وحدت مسلمین اقالیم جهان تحت لوای یک امپراطوری و خلافت عالیه بوده است که برای رسیدن به این هدف با صرف کلیّه قوای خود مجاهدت کرده، لذائذ جهانی را ترک گفته، نه زن اختیار کرد و نه حرفه‌ای؛ با این وصف کوشش او به جائی نرسیده و ناکام جهان را بدرود گفت.»

مهدی بامداد در صفحه ٢٨٠ گوید:

«چون دولت افغانستان او را از اهالی مملکت خود می‌دانست بنا به درخواست دولت مزبور از دولت ترکیّه جنازۀ او را در سال ١٣٢٣ خ (١٣٦٣ه‌.ق) به کابل حمل و در آنجا استخوان‌های پوسیده او را دفن نمودند.»

راجع به تاثیر نامۀ سیّد جمال الدّین به میرزای شیرازی دربارۀ جلوگیری از امتیازات و مفاسد انگلستان و قضیّۀ تنباکو در صفحه ٤١ همین کتاب ذکر کردیم[١] که شکیب ارسلان می‌گوید: «نامۀ سیّد، سبب مهم فتوای میرزای شیرازی شد.» ولی سیّد محسن عاملی در اعیان الشیعة این سببیّت را ردّ نموده است و برای تحقیق این مسأله می‌گوئیم که در نامۀ سیّد که به میرزا از بصره نوشته در آخرش می‌نویسد: «و لمّا قَدِم العالم المجتهد القُدوة الحاج سیّد علی أکبر إلی البصرة طلب منّی إلی الحِبر

[١]ـ مراد از همین کتاب جنگ شماره ٧، ص ٤١ می‌باشد که در همین مجلد، ص ٢٥١ عبارت آن آمده است.