مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٦٧ - میرزا ملکمخان باید مذهب از میان برود و برنام&#١٧٢٨ زندگانی مردم به دست خود آنها ریخته گردد

پرداخته بودند. پس از سال‌های ١٣٠٠ ه‌ . ق کوشش‌های فراماسونی‌گری در راستای آرمان‌های انگلیسی‌ها گسترش یافت تا جایی که شخص اوّل کشور مصر، خدیو توفیق، فراماسون بود.

فراماسونی‌گری در عراق نخست در شهر بندری بصره که ایادی استعمار در سر راه خود به هندوستان و... از آنجا عبور می‌کردند، پاگرفت؛ برخی از انجمن‌ها در این شهر بیش از هفتصد عضو داشت.

فراماسونی‌گری در بیروت نیز پاگرفته بود. در سوریّه نیز انجمنی داشت که بسیاری از رجال و مهره‌های سیاسی عضو بودند. فلسطین، تونس،‌ الجزایر، هند و اندونزی نیز از این موهبت استعماری بی‌نصیب نمانده بود.

در ایران نیز اطلاعات مربوط به فراماسونی‌گری، نخست توسّط فارسی زبانان عضو لُژ هندوستان به ایران راه یافت و به تدریج ردّ پای این لژها در ایران فراوان شد. اعضای فراماسون از منصب‌ها و مقام‌های گوناگون بودند، از درباریان گرفته تا برخی تجّار، روشنفکران و...

میرزا ملکم‌خان: باید مذهب از میان برود و برنامۀ زندگانی مردم به دست خود آنها ریخته گردد

عسگرخان افشار ارومی، میرزا ابوالحسن خان ایلچی، میرزا صالح شیرازی کازرونی (بنیانگذار چاپ در ایران و عهده‌دار روزنامه)، عدّه‌ای از سرشناسان ایرانی، شاهزادگان قاجار، نمایندگان سیاسی و... عضو این لژها بودند. میرزا ملکم‌خان ناظم الدّوله، خود فراموش‌خانه بنا نهاد؛ مجمع آدمیّت نیز دنبالۀ همین گرایشها را پی‌گرفت.

میرزا ملکم‌خانِ ارمنی الأصل و تحصیل کردۀ غرب، که بیشترین همّ او مصروف تأسیس مجمع شبه‌ماسونی شد، می‌نویسد: