مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٥٣ - موانع و مشکلات جهان اسلام در عصر میرزای شیرازی

آن روز مجلس تمام شد. فردا، هنگامی که میرزا بر منبر نشست، قبل از آنکه درس خود را شروع کند، رو به طلاّب و فضلایی که در پای منبرش بودند نموده و گفت:

«در مورد مسألۀ دیروز، حق با جناب آخوند بوده و نظر ایشان صحیح است.»

موانع و مشکلات جهان اسلام در عصر میرزای شیرازی

صفحۀ ٣١٥:

ضعف و ذلت، جهان اسلام را زمین‌گیر کرده بود.

دشمنان اسلام، بی محابا می‌تاختند و روزنه‌های امید را می‌بستند.

اروپا به پیش می‌تاخت و عقب‌ماندگیهای چند قرنۀ خود را جبران می‌کرد.

حکّام جاه‌طلب جهان اسلام، إدامۀ سلطه می‌دادند و از هر گونه اصلاح و إقدام مثبتی غافل بودند.

اُمّت مسلمان از اسلام ناب به دور مانده بود، و خرافات، بدعت‌ها و برداشت‌های انحرافی از معارف انسان‌ساز اسلام، روز به روز رونق می‌گرفت.

سردمداران کشور‌های اسلامی، شیفتۀ غرب و گرفتار احساس حقارت و بی‌هویّتی شده بودند.

جهان اسلام در غفلت عمیق بسر می‌برد، به تجهیز اروپائیان توجّه نمی‌کرد، پیشرفت اروپا را به چیزی نمی‌انگاشت و به امر تقدیر، آن را در معرض بلاها و مصائب می‌پنداشت.

آسیا تا قرن ١٨، برتری خود را بر اروپا حفظ کرده بود، دانشمند اروپائی بر تحصیل خود در آسیا فخر می‌کرد؛ امّا طولی نکشید که این وضع دگرگون شد، آسیا در برابر اروپائی که به سرعت پیشرفت می‌کرد دچار رکود و ایستایی شد و رو به انحطاط گذارد.