مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٥٧ - بر اثر بیکفایتی اُمرای دولت عثمانی، کشور واحد عثمانی گسیخت

جهان (آسیا) و بخش عمده‌ای از قارۀ اروپا را در بر گرفته بود:

در قارّۀ آفریقا، از شمالی‌ترین نقطۀ آن در تونس تا دماغۀ امیدنیک در جنوب،‌ حدود ١٧ کشور فعلی. در آسیا از ترکیه تا تمام شبه جزیرۀ عربستان: عراق، سوریه، لبنان، فلسطین، ایران، افغانستان، و بخش عمده‌ای از شبه قارۀ هند: پاکستان فعلی، بنگلادش، مجمع الجزایر مالدیو، مالزی و اندونزی. افزون بر اینها جمهوری‌های مسلمان‌نشین اتحاد جماهیر شوروی سابق مانند: قزّاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکستان، ازبکستان، آذربایجان و... بخش‌هایی در قارۀ اروپا، بویژه کشور آلبانی.

سرزمین‌های اسلامی با موقعیت جغرافیایی بسیار مهمّ، منابع طبیعی اصیل، فرهنگ و تاریخ کهن، بزرگترین قدرت مذهبی و ملّی بشمار می‌آمدند. سه حکومت رسمی بر جهان اسلام حکم می‌راندند: امپراطوری عثمانی که بخش عمده‌ای از آسیا، آفریقا و اروپا را زیر سلطه ‌داشت، ایران که به ظاهر مستقلّ‌ بود، و شبه قارّۀ هند که از بخش‌های گوناگونی تشکیل می‌شد.

در این قلمرو گسترده و حسّاس، اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بر مدار صحیح نمی‌چرخیدند، هر نقطه‌ای دشواری‌های مخصوص به خود را داشت.

بر اثر بی‌کفایتی اُمرای دولت عثمانی، کشور واحد عثمانی گسیخت

صفحۀ ٣١٩:

هر روز بر اثر بی‌کفایتی و بُزدلی حکّام و بیگانگی آنان از مردم، بخشی از قلمرو مسلمانان از دست می‌رفت و دشمن بر گوشه‌ای از سرزمین اسلامی تسلّط می‌یافت.

در ابتدای قرن نوزدهم امپراطوری عثمانی در اروپا شامل کلّیه جزیرۀ بالکان، صربستان، آلبانی، یونان، قبرس و دریای مدیترانه بود. در آسیا، آناتولی، ارمنستان، کریمه، ملداوی، بوداپست و مجارستان، شامات، بین النهرین و شبه‌جزیرۀ حجاز را داشت. در افریقا، مصر، طرابلس و... را در تصرّف داشت و بر تونس و الجزیره