مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٥٢ - بازیهای کودکانه سیّد جمال الدین

بصره به امام مجدّد مرحوم حاج میرزا محمّد حسن شیرازی راجع به قضیّه تنباکو و احتلال دولت انگلستان اراضی ایران را مفصّلاً می‌نویسد و در ذیلش می‌نویسد که: شکیب ارسلان در تعلیقه خود بر کتاب حاضر العالم الاسلامی می‌گوید:

فکان هذا النّداءُ من السیّد الحسینی مِن أعظمِ أسباب الفتوی الّتی أفتاها ذلک الإمام ببطلان هذا الامتیاز و اضطرّت الحکومةُ الفارسیّةُ خوفَ انتقاضِ العامّة إلی إلغائه. ـانتهی.

ولیکن علاّمه سیّد محسن عاملی گوید:

إنّ الإمامَ الشیرازی أفتَی بتحریم تَدخین التّنباک حینَما بلغَه إعطاءُ الإمتیاز إلی الدّولة البریطانیّة قبل أن یُرسِلَ له السیّدُ جمال الدّین هذا الکتابَ.

و این نامه را در اعیان الشیعة جلد ١٦ از صفحه ٢٧٧ تا صفحه ٢٨٢ آوردهاست.

[بازی‌های کودکانه سیّد جمال الدین]

در کتاب شرح حال و آثار سیّد جمال الدّین اسدآبادی که به قلم میرزا لطف الله اسدآبادی و مقدّمه‌ای از حسین کاظم‌زاده ایران‌شهر، طبع شده است، در صفحه ١٨ گوید:

حیرت افزاتر اینکه بازی‌های بچّه‌گانه‌اش اکثر، تهیّۀ سفر روم و مصر و هند و افغان و فرنگستان بوده، زاد و راحلۀ خود را بر اسب‌های چوبی می‌بسته، خود و یکی دو نفر از اطفال را منتخب می‌کرده است، همین‌طور بر اسب‌های چوبی سوار شده با پدر و مادر و همشیره‌های خود وداع می‌کرده که: باید به هند و مصر و روم و افغان و غیره و غیره بروم؛ ایشان به زبان کودکانه با او هم‌ساز می‌شدند و او هم نویدهای چند از مسافرت خود به پدر و مادرش می‌داده است.