مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣١٧ - مرحوم میرزا به شریف مکّه پیغام داد إذا رأیتم العلماءَ علی أبواب الملوکِ فقولوا ـ الخ

[٢ـ تلاش در راه وحدت مسلمین][١]

از علل مهم مهاجرت میرزا به سامرّاء خاموش کردن آتش اختلاف [بود]، او برای از بین بردن نزاع‌های فرقه‌ای و قومی بین مسلمانان آن منطقه‌ به آنجا مهاجرت کرد.

سامرّاء مرکز اهل سنّت بود، عشایر اطراف آن از شیعیان بودند. هر از چند گاهی درگیریهای خونین بین شیعیان و اهل سنّت صورت می‌گرفت.

مرحوم میرزا معتقد بود با هجرت به سامرّاء و ایجاد عمران و آبادی در آنجا باعث الفت و محبّت بین شیعه و سُنّی خواهد شد و آتش کینه‌ها فروکش خواهد کرد؛ از این‌روی وقتی که به سامرّاء هجرت کرد در جهت آبادی و عمران آن شهر تلاش فراوان کرد.

علیرغم همۀ این تلاش‌ها، استعمار و أیادی آن در ایجاد تفرقه و نزاع سخت می‌کوشیدند تا اینکه بر اثر فتنه‌گری‌های اینان، بین اهالی سامرّاء ‌(سنّیان) و مهاجرین و عشایر اطراف (شیعیان) نزاع سختی درگرفت که اگر حسن تدبیر میرزا نبود، کشتاری عظیم رخ می‌داد.

منشأ نزاع این بود که: حسن پاشا (والی عثمانی) به دیدن میرزا می‌آید، میرزا هم طبق سنّتی که دارد، به والی حکومت خیلی اعتنا نمی‌کند؛ این امر موجب حقد و کینۀ او می‌شود و متعصّبین اهل سُنّت را علیه شیعیان تحریک می‌کند.

فتنه بالا می‌گیرد. نمایندۀ انگلستان در بغداد متوجّه قضیه می‌شود، به سامرّاء می‌آید تا مگر بتواند از این حادثه به نفع دولت خود بهره بگیرند. از این‌روی ضمن درخواست ملاقات از میرزا، برای کمک به میرزا و سرکوب مخالفین و دار و دستۀ

[١]ـ این عبارت جزء پیشنهادات آیة الله آقا سیّد رضی شیرازی به آیة الله خوئی است که پیشنهاد اول ایشان در ص ٣١١ تحت عنوان: «تخصصی کردن علوم حوزوی» آمده است. (محقّق)