مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٧٤ - آزادی در اسلام فقط در دایر&#١٧٢٨ دین توحید وجود دارد

آنچه از رسالۀ حقیقت مذهب نیچری دربارۀ سازگاری دین اسلام با اُصول عقلی باز گفتیم، چگونه توجیه می‌توان کرد؟ خاصّه که مفاد برخی از عبارت‌های نامه به نظر بعضی،[١] از حدود تجدّد‌خواهی گذشته و به کفر و إلحاد پیوسته، و در یکی دو جا نیز سیّد به دین اسلام (نه روش مسلمانان) حمله کرده و آن را عامل عقب افتادگی مسلمانان دانسته است.

به همین سبب برخی از مریدان سیّد در درستی انتساب این نامه به سیّد جمال، دست کم به شکلی که در ژورنال ددبا انتشار یافته، تردید کرده‌اند... ولی با توجّه به خودداری سیّد از تکذیب پاسخ [این] به خود، و نیز نامه‌ای که از شیخ محمّد عَبْدُه در دست است،[٢] (در این‌باره که پاسخ به رِنان به شکلی که در ژورنال ددبا منتشر شده است، شاید با حذف یا تعدیل پاره‌ای عبارات، از خود سیّد بوده است) تردیدی نمی‌توان داشت...

[آزادی در اسلام فقط در دایرۀ دین توحید وجود دارد]

متفکّر اسلامی معاصر، سیّد محمّد حسین طباطبائی، نیز ضمن بحثی دربارۀ اسلام و آزادی می‌نویسد که:

آزادی در اسلام فقط در دایرۀ دین توحید، (یعنی سه اصل مسلّم توحید، نبوّت و معاد) وجود دارد و اگر آزادی عقیده را در خارج از این دایره نیز جاری و ساری بدانیم، دین را از اصل ویران کرده‌ایم؛ أمّا این امر مانع از آن نمی‌شود که اسلام مؤمنان را به

[١]ـ مثلاً مقالۀ زیر از اِلِی خضوری (Elie Kedourie) استاد دانشگاه لندن که خلاصۀ مطلب آن این است: سیّد جمال و عبده هر دو در باطن متفکّرانی غیر دینی بوده‌اند، و یکی از دلایل نویسنده همین پاسخ به رنان است؛ روشنائی تازه‌ای دربارۀ أفغانی و عبده در مجلّۀ اوریان، ج ٧ و ٨ سال ١٩٦٤، ص ٨٣ الی ١٠٦.

[٢]ـ اسلام و علم، ص ٣٢.