مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ١٩٦ - راجع به کیفیت بحث در سامرّاء

در هر مسأله‌ای که وارد می‌شدند تمام اطراف و جوانب آن را رسید‌گی می‌نمودند، و به مقتضای الکلام یجرّ الکلام به هرجا که کلام کشیده می‌شد دنبال می‌کردند و به عمق بحث می‌رساندند، و بدین مناسبت شاگردان ورزیده و زبردست و متفکّر و متعمّق و محقّق تربیت نمود؛ با آنکه از نقطه نظر کمّیّت زیاد مهمّ نبود و تمام طلاّب سامرّاء در زمان میرزا به سیصد نفر بالغ می‌شد ولی از لحاظ کیفیّت بسیار مهمّ بود! به طوری که از شاگردان مخصوص خود مرحوم میرزا هشت نفر در زمان آن مرحوم از هر جهت لیاقت و قابلیت مرجعیّت عامّه شیعیان را پیدا کردند؛ ولی رفته ‌رفته میرزا زمان درس را تقلیل داد و روزی بیش از یکی دو ساعت بحث نمی‌فرمود و بحث‌ها را به شاگردان خود سپرد که عمدۀ آنها مرحوم آقا سیّد محمّد فشارکی اصفهانی است.

مرحوم میرزا غالباً از شاگردان خود سؤال می‌نمود، بالأخصّ از مرحوم میرزای کوچک آقا میرزا محمّد ‌تقی شیرازی ـ اعلی الله مقامهما ـ بسیار سؤال می‌کرد، و پس از ختم بحث و پایان مسأله باز می‌پرسید: آقا میرزا محمّد تقی باز ادامه دهیم بحث را یا همین جا کافی است و خاتمه دهیم؟ و مرحوم آقا میرزا محمّد ‌تقی هرچه می‌گفت همان را مرحوم میرزا عمل می‌نمود؛ و گاه می‌شد که پس از بحث تامّ در مسأله و خاتمه آن، که به هیچ وجه جای خالی در بحث نمانده بود، چون آقا میرزا محمّد ‌تقی می‌گفت: «باز ادامه دهید» مرحوم میرزا باز مسأله را ختم نمی‌نموده و وارد در مسألۀ‌ جدید نمی‌شدند، بلکه همان بحث را تا مدّتی تعقیب می‌نمودند.

مرحوم آقا میرزا محمّد ‌تقی شیرازی بعد از میرزای بزرگ مرجع عامّه شیعیان شد و تمام فضلاء و علماء و همقطاران مرجعیّت ایشان را تصویب نمودند؛ رحمة الله علیهما.[١]

[١]ـ همان مصدر، ص ٢٥٦ الی ٢٦١.