شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٥٩ - مراتب نفس

بپادارندۀ اشياء است همان معيّتى كه علّت، نسبت به معلول دارد و تاروپود معلول وابسته به علّت مى‌باشد و خداوند كه علت وجودى تمام موجودات است به همه‌ى آن‌ها احاطه دارد.

اينكه حضرت امام على عليه السّلام مى‌فرمايد خدا غير هرچيز است بدين‌معنى نيست كه او جدا باشد اشياء هم جدا بلكه او به تمام آنها احاطه‌ى قيومى دارد مانند احاطه جان به بدن بطورى‌كه اگر جان در چشم نباشد نمى‌بيند و چون جان مجرد است به چشم احاطه دارد و اين‌طور نيست كه چشم يكطرف باشد و جان در طرف ديگر بلكه بين آنها رابطه قيومى و علت و معلولى است. براى تقريب به ذهن در مورد معيّت و احاطۀ خداوند نسبت به موجودات به رابطه جان با بدن و ديگرى به رابطه روح با تصوّراتش مثال مى‌زنند كه هركدام غير از ديگرى است مع ذلك رابطه قيومى و علت و معلولى دارند.

مراتب نفس

بزرگان براى بيان معيّت پروردگار، مثال زده‌اند به وحدت نفس كه داراى مراتب است. وقتى مى‌گوئيم «من»، اين «من» رتبۀ نازل و متوسط و عالى دارد مرتبه نازل همين نفسى است كه علاقه تدبيرى و تصرّفى به بدن دارد و با چشممان مى‌بينيم، با گوشمان صدائى را مى‌شنويم، با حس لامسه چيزى را درك مى‌كنيم.

مرتبه‌ى متوسط نفس مرحله‌ى تخيّل است الآن كه نشسته‌ايم در قوه خيالمان صورت خانه را تصور مى‌كنيم و يا با قوه واهمه معانى