شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٣٢ - امكان استعدادى و ذاتى

امكان تحقق آنها در خارج هست كه مى‌گوئيم امكان ذاتى براى وجود يافتن دارند و ممكن الوجود هستند و بعضى ماهيات وجودشان در خارج غيرممكن است كه مى‌گويند امكان ذاتى براى وجود و تحقق خارجى ندارند و ممكن الوجود نيستند و امكان امرى است وجودى.

قابليت و امكان انسان شدن نطفه امريست وجودى و از مراحل هستى، لذا عالم مادى موجوداتش مسبوق به استعدادند و حامل استعداد مى‌باشند اينكه مى‌گوئيد نطفه «مى‌شود» (ممكن است) انسان شود اين «مى‌شود»، همان امكان استعدادى براى نطفه است و امرى است وجودى منتهى ضعيف، معلوم مى‌شود نطفه همين الآن صورت نطفيّت يعنى حيوان ناطق بودن را در خود دارد و وقتى علل و اسباب مساعدت كردند كم‌كم علقه مى‌شود و بعد مضغه و جنين و نهايتا تبديل به انسان مى‌گردد و اين كه مادّۀ نطفه استعداد و قابليت انسان شدن را دارد اين استعداد حاشيه‌اى از وجود است هرچند حاشيه و دامنه‌اى ضعيف.

و ما سوفسطى نيستيم كه براى عالم ماده واقعيت قائل نباشيم بنابراين يك حاشيه وجود كه در عاليترين مراتب وجود است واجب الوجود يعنى خداوند تبارك و تعالى است كه وجود برايش ضرورى است و هيچ حالت امكانى و منتظره ندارد و حاشيه ديگر وجود موجودات امكانى و هيولاى اولى يعنى ماده اوليۀ اشياء است كه امكان استعدادى دارند و اين امكان استعدادى پرتو فيض پروردگار است.