شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٩ - نظر متكلمين در رحمت و غضب خدا

نظر متكلمين در رحمت و غضب خدا

رحمت در ما انسانها يك حالت جسمانى و انفعال جسمانى و روحى است. ولى چون خداوند جسم و جسمانى نيست چنين انفعالى براى او قابل تصور نيست به خلاف ما انسانها كه بعد از پيدا شدن انفعال و تأثر روحى غصّه مى‌خوريم و ناراحت مى‌شويم و بعد از ناراحتى روحى در مقام عمل برمى‌آييم و فرضا پيرمرد زمين خورده را از زمين بلند مى‌كنيم و...

اما خداوند آن صفت انفعالى ما، يعنى دل سوختن را ندارد لذا متكلمين مى‌گويند خداوند فقط اثر ترحّم را كه رحمت است، دارد نه خود آنرا زيرا رحم همان حالت تأثر قلبى است و در مورد خدا معنى ندارد. پس گفته‌اند خداوند رحمت دارد؛ يعنى آثار رحمت در او وجود دارد و نمى‌گويند خدا رحم ندارد بلكه مى‌گويند رحمت دارد و خودش فرموده است: وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ‌[١]، (رحمت من هر چيزى را فراگرفته است). روى اين حساب در نظر اهل كلام بايد گفت پروردگار عالميان رحمت، يعنى آثار آن را دارد كه لطف و احسان باشد اما رحم به معنى حالت نفسانى و انفعالى را ندارد.

در طرف غضب هم آن انفعال نفسانى در خداوند نيست ولى اثر آن يعنى انتقام و عذاب، هست و مى‌گويند اطلاق اينگونه صفات بر خداوند از قبيل «خذ الغايات و اترك المبادى» است يعنى در اينگونه

[١]- اعراف، ١٥٦.