شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ٥٥ - كلّى متواطى و مشكّك

و ممكن است ترحم در موجودى مصداق پيدا كند ولى اين مقدمات و لوازم جسمانى را نداشته باشد. بنابراين نتيجه گرفته مى‌شود حقيقت ترحم ناراحتى به معنى دل سوختن نيست تا نشود آن را در مورد خداوند به كار ببريم بلكه آن حقيقت و حيثيت وجودى است كه خداوند دارا است و نحوۀ وجودش اقتضاء مى‌كند به بندگان رحيم باشد و به واسطۀ آن، رحمت لطفش شامل همۀ موجودات مى‌شود، و چون خداوند جسم نيست لوازم جسمانى را هم ندارد. و جواب صحيح همين است كه بايد گفت اين‌گونه صفات مثل رحمت، محبّت، غضب و... به اصطلاح اهل منطق، كلّى مشكّك و داراى مراتب هستند بدين‌معنى كه در موجودات مادى، مثل انسانها، مبادى و منشأ مادى دارند و در خداوند بدون مبادى مادّى هستند.

كلّى متواطى و مشكّك

به آن مفهوم كلّى كه صدقش بر تمام افراد به‌طور مساوى باشد و شدّت و ضعف نداشته باشد، كلّى متواطى مى‌گويند مانند مفهوم كلى انسان كه صدقش بر تمام افراد به‌طور مساوى و يك‌نواخت است به همان اندازه كه زيد انسان است و به او حيوان ناطق مى‌گويند عمرو، هم به همان اندازه انسان و حيوان ناطق است.

و اگر مفهوم كلّى صدقش بر افراد خود به تفاوت باشد مى‌گويند كلى مشكّك مثل مفهوم وجود، مفهوم علم، مفهوم قدت و همچنين مفهوم محبت و رحمت و غضب و غيره. براى فهم بيشتر