شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٣١ - امكان استعدادى و ذاتى

صورت پيراهن، قبا، درب و مانند اينها صور صناعى و ساختنى هستند، اما مثل نطفۀ انسان كه به انسان تبديل مى‌شود و به مرحلۀ انسانيّت مى‌رسد صورت طبيعى است و صورت يعنى آن‌چه شىء را به فعليت مى‌رساند. پارچه امكان استعدادى دارد كه صورت صناعى پيدا كند. همچنين نطفه انسان اين امكان استعدادى را دارد كه به مرحلۀ انسان برسد منتهى اين امكان قرب و بعد دارد و گاهى بايد مراحلى طى شود تا به نتيجه برسد و اگر گفتيم مثلا اين ستون مسجد، استعداد انسان شدن در آن هست، بايد زمانها بگذرد و تغيير و تبدلاتى صورت بگيرد تا بشود انسان بقول شاعر:

صبر بسيار ببايد پدر پير فلك را

تا كه مادر گيتى چو تو فرزند بزاد

امكان استعدادى و ذاتى

اين امكان وجود دارد كه اشياء مثل ستون كم‌كم بپوسد، خاك شود، تبديل به گياه شود، ميوه دهد، انسانى آن را بخورد و در نهايت تبديل به اسپرم شود و بعد از انتقال به رحم، انسان بشود.

به اين امكان استعدادى مى‌گويند، اما امكان ذاتى مربوط به حال ماهيات است. مثلا شما در ذهن خود شريك البارى يعنى شريك خداى خالق را تصور مى‌كنيد و مسلم است كه شريك البارى محال است در خارج موجود بشود ولى انسان مى‌تواند موجود شود چون در باب ماهيت كه يك امر ذهنى است بعضى از ماهيات ذهنيه