شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٢٢ - نسبى بودن شرّ

را به صورت قانون درآورده و قانون كشاورزى مى‌نويسيم و وقتى يك كشاورز بخواهد كشاورزى كند مى‌گوئيم بايد آن قانون را رعايت كند اين قانون تشريع است و در واقع متمّم آن نظام تكوينى. يعنى نظام تكوين هميشه به‌طور طبيعى انجام نمى‌شود و گاهى به‌طور اختيارى و با دخالت انسان تحقق پيدا مى‌كند و در مرحلۀ اختيار بايد به طرز خاصّى عمل كرد تا نتيجه بدهد. اين است كه مى‌گوئيم نظام تشريع جزو نظام تكوين است و نظام تشريع و قانون‌گذارى برگرفته از نظام تكوينى و براى به ثمر رساندن علل و عوامل طبيعى است و اگر در نظام تشريع اختلالات و تزاحماتى صورت مى‌گيرد در مجموع به نظام كل ضرر نمى‌زند و با نظامى كه بر كل جهان حاكم است اصطكاكى ندارد.

نسبى بودن شرّ

وقتى خداوند، حضرت آدم عليه السّلام را خلق كرد به ملائكه فرمود: اُسْجُدُوا لِآدَمَ‌.[١] براى آدم عليه السّلام سجده كنيد، همه ملائكه سجده كردند و ابليس مخالفت كرد. اين مخالفت ابليس برحسب ظاهر تزاحم است ولى در آن تدبير كلّى - كه اقتضا مى‌كند هر موجودى به طرف كمالش برود - در كمال انسان اين مسئله دخالت دارد كه بايد يك «قواى شريره و قواى داعيۀ الى الشّر (نيروهاى

[١]- بقره، ٣٤.