شرح و تفسیر دعای افتتاح - ایزدی، عباس - الصفحة ١٦٠ - مراتب نفس

جزئيه را توهم مى‌كنيم و يا در تاريكى به وهم ما مى‌آيد الآن كسى به ما حمله مى‌كند.

مرتبه سوم از وجود نفس، مرحلۀ تعقل است كه با قوه عاقله درك كليات مى‌كنيم و همه اين مراحل سه‌گانه مراتب وجود نفس (- من) هستند مى‌گوئيم من ديدم، من تخيل و يا توهم كردم، من تعقّل كردم و اينها كه مراتب وجودى نفس‌اند اگر اين مراتب را مقابل يكديگر بگذاريم غيرهم هستند، مرتبه حس، تخيل توهم و تعقّل ولى همه اينها مراتب وجود سعى و گستردۀ نفس‌اند و نفس يك اصل محفوظ است و هيچ‌كدام از اين مراتب از حيطۀ قيموميت و تدبير و تصرف نفس بيرون نيستند، و هركدام نسبت به مرتبه ديگر محدودند.

حاجى سبزوارى:

النّفس فى وحدته كلّ القوى و فعلها فى فعله قد انطوى

[١]نفس در عين وحدت، تمام قواى ظاهر (لامسه، ذائقه، باصره و سامعه و شامّه) و باطن (عاقله، متخيله، واهمه) است و فعل و كار اين قوا در فعل نفس نهفته مى‌باشد در حقيقت كار اينها كار نفس است و اينها ابزار آن مى‌باشند.

با توجه به اين مثال ذات حق تعالى اصل و خالق هستى است و جهان هستى پرتوى از پرتوهاى اوست پس او با همه هست و ليكن

[١]- منظومه حكمت، ص ٣١٤. ملا هادى سبزوارى