ترجمه اصول کافي شيخ کليني - کمره‌اي، شيخ محمد باقر - الصفحة ٦٢٦

مقام اعتراض برآمد و از مراجعه به اخبار و تواريخ هم معلوم مى‌شود كه در موقع نسخ و تبديل هر حكمى افرادى اعتراض مى‌كردند چنانچه در باره تغيير قبله و تغيير بعضى از آداب و مناسك حج.

خاتمه:

راجع به بداء، اخبار متفرقه‌اى هم وجود دارد مانند اخبار بداء در امامت امام كاظم (ع) در برابر اسماعيل برادرش و اخبار بداء در امامت امام حسن عسكرى (ع) در برابر محمد بن على برادرش، مضمون اين اخبار با بداء به شرحى كه بيان شد مخالفتى ندارد، زيرا منظور از اين اخبار اين است كه در مقام غيب الغيوب علم حق امامت نسبت به دو برادر مساوى بوده است و در مقام تجلى علم الهى در ظهور و تقدير ائمه در مرحله صفات امامت براى امام كاظم و امام عسكرى تقدير شده و مظهر آن فوت حضرت اسماعيل بن جعفر و محمد بن على بوده است در زمان حيات پدر خود و منظور از اين اخبار بيان جلالت قدر اسماعيل و محمد است نه مقصود اين باشد كه امامت براى آنها تقدير شده بود و با فوت آنها در حيات پدر تغيير كرد، زيرا اين منافى است با اخبار بسيارى كه ائمه را با نام و مشخصات از زمان پيغمبر و بلكه از زمان انبياء سلف بيان كرده است.

و اخبارى هم در قضاياى جزئيه رسيده كه فلان پيغمبر چنين خبر داد و بعد چنان شد، اينها اخبار آحادى است كه با آن اين گونه مطالب اصولى اثبات نمى‌شود و بعلاوه صحت آنها مورد ترديد است و در آنها تصريحى به اين نيست كه موضوع بداء بوده است.

در ترتيب اين هفت كه مقدمه وجود هر ممكنى است ميان دو روايت اختلاف است و اين اختلاف فقط در ذكر آنها است چون كلمه واو دلالت بر ترتيب ندارد و از نظر ترتيب روايت دوم روشن‌تر است و شيخ صدوق در خصال به ذكر آن اكتفا كرده است و شرحى بر آن نوشته‌اند كه در اينجا عينا نقل مى‌شود: