ترجمه اصول کافي شيخ کليني - کمره‌اي، شيخ محمد باقر - الصفحة ٦٢٠ - ٢ - حقيقت بداء از نظر تعليمات شرع و نظر مذهبى

٢- اعتراضى كه گذشت به توجيه ايشان هم وارد است زيرا صريح اخبار بداء اين است كه بداء در علم مخزون و مكنون و مخصوص به خدا است و در آنچه به انبياء درس داده بداء نيست با اينكه تطبيق بداء به مندرجات لوح محو و اثباتى كه ايشان معتقد شده بطور اجمال و سايرين به نفوس فلكيه و كارگران ملائكه توجيه كرده‌اند، يكى از مراحل متأخره از ظهور صفاتى است و در مرحله فعليت مقيده حق است و به قول خودشان: فاصله ميان اين توجيه هم با مضمون اخبار از زمين تا آسمان است و نمى‌شود اخبار بداء را بر آن منطبق ساخت.

آنچه به نظر مى‌رسد اين است كه بداء از نظر تعليمات اسلام و خصوص بيانات مذهب شيعه به دو موضوع نظر دارد:

١- موضوع اختيار كامل و مطلق خدا: در برابر اظهارات فلاسفه كه خدا را به عنوان علت تامه ايجاد معرفى مى‌كنند و با اينكه خدا را فاعل بالاضطرار نمى‌دانند مانند آتش نسبت به حرارت ولى فاعل مختار بالاضطرار مى‌دانند به همان معنى كه قائلين به جبر فعل اختيارى را توجيه مى‌كنند و مى‌گويند: فعل اختيارى يعنى با سابقه علم و اراده انجام شده ولى فاعل به طور اضطرار عالم شده و بى‌اختيار اراده كرده و بناچار فاعل فعل شده است، حكماء و فلاسفه در تشريح فاعليت خدا بيانى دارند كه به همين جا مى‌كشد و معتقدند كه خدا علت تامه ايجاد است و انفكاك او از عالم محال است و به همين علت حدوث عالم را به حدوث ذاتى تعبير كرده‌اند و با تحليل نظريه آنها فرمول علت تامه بودن خدا نسبت به همه موجودات از مادى و غير مادى و از خرد و درشت منطبق است و نتيجه اين است كه: خدا بايد هر ممكنى را كه تصور شود بى‌درنگ ايجاد كند و فيض وجود به او دهد و گر نه انفكاك علت تامه از معلول لازم گردد.

٢- موضوع دوام فاعليت خدا بطور مطلق: در برابر عقيده يهود كه‌