علی میفرماید: ولاتکن عبد غیرک و قد جعلک اللَّه حراً. نظام اجتماعی و سیاسی اسلام براساس احترام به آزادیهای اجتماعی است. حکومت خلفای راشدین یک حکومت دموکرات بوده و از هرگونه استبداد و سلب آزادی و امنیت احتراز داشته است. به طورکلی دموکراسی برای تأمین آزادی است.

خلافت علی علیه السلام بهترین شاهد این مطلب است. علی علیه السلام اولًا نه تنها دهانها را نمیدوخت و حق انتقاد را به بهانه سلب امنیت و به بهانه اخلالگری سلب نمیکرد، بلکه دعوت به انتقاد میکرد [١]. علی به بهانه عدم بیعت آنان که بیعت نکردند و یا به بهانه تمرّد و خروج خوارج از اطاعت او و یا به بهانه اینکه خوارج به شخص او توهین میکردند و او را خارج از دین معرفی میکردند، حتی حقوق و سهم بیت المال آنها را قطع نکرد تا چه رسد که امنیت جانی یا مالی آنها را سلب کند. علی فقط در مورد دست اندازی آنها به حقوق مالی یا جانی یا امنیتی مسلمین در برابر آنها میایستاد و با آنها به جنگ میپرداخت و در جنگ ابتدا به نصیحت، موعظه، مذاکره میپرداخت و هرگز شروع به جنگ نمیکرد و سخت از آن پرهیز داشت.

از نظر اسلام، خود جهاد برای رفع فتنه است.

از نظر اسلام، انتقاد و امر به معروف و نهی از منکر خود یک وظیفه است، یعنی تنها جایز نمیداند بلکه واجب میشمارد.

[١]. در خطبه ٢١٤ میفرماید:«فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابرة ولا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند اهل البادرة و لا تخالطونی بالمصانعة و لا تظنّوا بیاستثقالًا فی حقٍّ قیل لی ولاالتماس اعظام لنفسی، فانّه من استثقل الحقّ ان یقال له اوالعدل ان یعرض علیه کان العمل بهما اثقل علیه، فلاتکفّوا عن مقالة بحقٍّ اومشورة بعدل»..

در نامهای که تحت عنوان «و من کتاب له علیه السلام الی اهل الکوفة عند مسیره من المدینة الی البصرة» در (نهج البلاغه) ذکر شده است (نامه ٥٧) چنین میفرماید: امّا بعد فانّی خرجت من حیی هذا امّا ظالماً و امّا مظلوماً و امّا باغیاً و امّا مبغیاً علیه، و انا اذکر اللَّه من بلغه کتابی هذا لمّا نفر الی، فان کنت محسناً اعاننی و ان کنت مسیئاً استعتبنی (استعتبنیای طلب منّی ان ارضیه بالخروج عن اسائتی).