یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦١ - مسائل انسان در قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ٣٦١

رجوع شود به ورقههای «روح» و رساله (ولایت) آقای طباطبایی و (این است مذهب من) و ورقههای «یادداشت قرآن و انسان» شماره ٩ و ١٢ و ١٤ و ١٩.

١٢. مسأله الهامات فطری انسانی و بررسی آن و مسأله وجدان انسانی نه تنها از جنبه محرک بودن جنبه اخلاقی بلکه از جنبه فطری بودن الهامات.

١٣. اصالت انسان یا هومانیسم یعنی چه؟ و چه شکلهایی به خود گرفته است؟ آیا مکتب سوفسطائیان که گفتند مقیاس همه چیز انسان است انسان را بالا برد یا پایین؟ به عقیده ما این مبالغه در هومانیسم نیست، قصور درباره آن است زیرا واقع نمایی اندیشه انسان را از او گرفتند. و این تعبیر پرطنطنه توخالی است زیرا همه چیزی نیست تا انسان مقیاس آنها باشد. سر انسان را شیره مالی کردند.

١٤. آیا در انسان، مقام عقل بالاتر است یا مقام قلب؟ فکر یا عواطف؟ انسان عقلی چگونه انسانی است و انسان عاطفی چگونه؟ و بالاخره عقل یا عشق؟ فلسفه یا عرفان؟ آیا عقل باید حاکم بر قلب باشد یا برعکس؟ (رجوع شود به ورقههای «مکتب انسانیت»).

مسأله سومی هم در انسان هست و آن اراده و توانایی است، پس آیا عقل یا عشق یا اراده؟ آیا فلسفه یا عرفان یا اخلاق و عبادت و تربیت اراده؟.

١٥. نقش دین در حکومت بر انسان و اینکه انسان تحت تأثیر جبری عواملی است که برخی بیولوژیکی و طبیعی است (وراثت) و برخی تاریخی یا اجتماعی است (محیط و عوامل آن که برخی تاریخی است و مربوط به گذشته است و برخی جدید و پدیده عصر است) و برخی دیگر غریزی و حیوانی است. و اینکه علم حاکم بر عوامل بیولوژیکی (تا حدی) و عوامل تاریخی و اجتماعی است (تا حدی) و محکوم عامل غریزی است و دین حاکم بر این عامل است و جلو جبر آن را میگیرد (مقدمه جلد اول (محمد خاتم پیامبران)).

١٦. قوای حاکم بر انسان: عقل (اعم از نظری که اکتسابیاش