انسان به دو فضای باز و بلامانع نیازمند است [١]: فضای اجتماع و بیرون، دیگر فضای روح و درون. در فضای اجتماعی انسان نیازمند به زندگی اجتماعی است و نیازمند به فضای اجتماع است؛ فضای اجتماعی باید برای رشد و تکامل و پرورش مساعد باشد، مانع برای رشد و تکامل افراد و استفاده آنها از حقوق طبیعی و اجتماعیشان ایجاد نکند. به عبارت دیگر بشر طبعاً در اجتماع یک سلسله حقوق دارد که رشد و تکاملش بسته به استیفای آن حقوق و تکالیف وابسته به آنهاست. افراد باید حقوق یکدیگر و آزادی یکدیگر را برای استیفاء و استفاده از حقوق خود محترم بشمارند، ولی تاریخ همواره نشان داده است که آزادی افراد به وسیله افراد دیگر تهدید شده است، همان طوری که امنیت افراد نیز به وسیله افراد دیگر تهدید میشود و همانطور که تعلیم و تربیت صحیح افراد نیز به وسیله افراد دیگر تهدید میشود و افرادی به جای تعلیم و تربیت صحیح، تعلیم و تربیت را به صورت ناصحیح و نامطلوبی درمیآورند. استعبادها، استثمارها، اسارتهای افراد و اقوام به دست افراد و اقوام دیگر، چیزی جز سلب آزادی آنها نیست.

قرآن کریم با منطق بسیار رسایی لزوم آزادی اجتماعی را تأیید کرده است، مثل اینکه میفرماید:«قُلْ یا اهْلَ الْکتابِ تَعالَوْا ... وَلا یتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ»، «اتَّخَذوا أحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ ارْباباً مِنْ دونِ اللَّهِ»، «یعْبُدونَنی لا یشْرِکونَ بیشَیئاً». از زبان موسی نقل میکند: وَ تِلْک نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَی انْ عَبَّدْتَ بَنی اسْرائیلَ. از زبان فرعون نقل میکند: وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدونَ..

علی علیه السلام در خطبه قاصعه درباره قوم موسی میفرماید: اتّخذتهم الفراعنة عبیداً، درباره اعراب جاهلیت میفرماید: کانت الاکاسرة والقیاصرة ارباباً لهم یجتازونهم عن ریف الافاق و بحرالعراق الی منابت الشیح (ظاهراً مقصود کرانههای خلیج فارس است).

[١]. رجوع شود به اواخر (راه طی شده) راجع به اینکه انسان دارای دو حیات و دو شخصیت است: فیزیولوژیکی، پسیکولوژیکی.