یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٥ - احیاء تفکر اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ١٥٥

به حساب آوردن عامل اختلاف سلیقهها:

د. وسعت نظر [١] و سعه مشرب، چه در آنچه مربوط به غیرمسلمانان است که یکی از علل تشکیل تمدن اسلامی تسامح با اهل مذاهب دیگر است و چه از نظر خود مسلمانان و اختلافات عقاید و سلایق، که امروز برعکس نوعی تنگ نظری عجیب حکمفرماست که همه همه را تخطئه و تکفیر و تفسیق میکنند، رحمت خدا را محدود میکنند، هی قید و شرط بر اسلام میافزایند.

اسلام میگوید:«لا تَقولوا لِمَنْ ألْقی الَیکمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً». قرآن درباره اختلاف میگوید:«وَ لِذلِک خَلَقَهُمْ». پیغمبر فرمود:«اختلاف امّتی رحمةٌ»..

تفکرهای محدود که منجر به تخطئهها و تکفیر و تفسیقها میشود بزرگترین اثرش تفرق و تشتت نیروهاست. خوارج که در کتاب (جاذبه و دافعه علی علیه السلام) دربارهشان بحث کردهایم، مظهر و نمونه کامل این محدودیت فکری هستند.

به حساب آوردن عامل زمان و مکان:

یکی از مظاهر وسعت و غیرمحدود و نامتحجربودن تفکر اسلامی این است که عامل زمان و مکان را نادیده نمیگیرد. اقبال در صفحه ١٦٩ از (احیاء فکر دینی) که ما نیز در ورقههای «اقبال و احیاء فکر دینی» [آوردهایم]، درباره نقش اجتهاد میگوید:

«اجتماعی که بر چنین تصوری از واقعیت بنا شده باشد، باید در زندگی خود مقولههای ابدیت و تغییر را با هم سازگار کند، بایستی که برای تنظیم حیات اجتماعی خود اصولی ابدی دراختیار داشته باشد، چه آنچه ابدی و دائمی است در این جهان تغییر دائمی جای پای محکمی برای ما میسازد. ولی چون اصول ابدی به این معنی فهمیده شوند که معارض با هر تغییرند یعنی معارض با چیزی هستند که قرآن آن را یکی از بزرگترین آیات خدا میداند آنوقت سبب آن میشوند که چیزی را که ذاتاً متحرک است از حرکت بازدارند.