یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١١ - یادداشت آزادی عقیده

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١، ص: ١١١

چنانکه با ایجاد دارالسلام که مرکز واقعی آن قرآن بود- نه شام و نه عراق- تعصبات قومی و نژادی را با یک نوع جهان وطنی چاره کرد، و در مقابل تعصبات دینی نصاری و مجوس، تسامح و تعاهد با اهل کتاب را توصیه کرد و علاقه به علم و حیات را. ثمره این درخت شگرف- که نه شرقی و نه غربی- بعد از بسط فتوح اسلامی حاصل شد و توسعه و ترقی آن مخصوصاً تا وقتی بود که مشکلات سیاسی، تساهل و تسامحی را که اسلام برخلاف دنیای بیزانس و ایران به آن اجازه رشد میداد از بین نبرده بود.

درواقع رنسانس اروپا از وقتی آغاز شد که قدرت کلیسا به نفع تعصبات قومی و محلی فروکاست، درصورتی که تمدن اسلامی فقط از وقتی به رکود و انحطاط افتاد که در آن تعصبات قومی و محلی پدید آمد و وحدت و تسامحی که در آن بود از میان برد.

این تسامح نسبت به اهل کتاب که نزد مسلمین «اهل ذمّه» و «معاهد» خوانده میشدند مبتنی بر یک نوع همزیستی مسالمت آمیز بود که اروپای قرون وسطی به هیچ وجه آن را نمیشناخت. پیغمبر فرمود هرکس بر معاهدی ستم کند یا نیروی بیش از طاقت تکلیف نهد، در روز قیامت من با او داوری خواهم داشت. این تسامح با اهل کتاب سبب میشد که آنها در قلمرو اسلام غالباً خود را در امنیت و آسایش حس کنند، چنانکه نصاری در بیزانس به وسیله کلیسای رسمی مورد تعقیب واقع میشدند، در قلمرو مسلمین پناه میجستند. قرائن بسیار حاکی است که نسطوریها ظهور مسلمین و اعراب را به منزله نجات از یوغ کلیسای ملکایی تلقی میکردند ... این سعه صدر و تسامح مسلمین از اسباب عمده بود در ایجاد رفاه و آسایش که تمدن و فرهنگ انسانی بدان نیاز دارد.».

... ص ٦٩:

«قضاوتی که کنت دوگوبینو راجع به رفعت و علوّ این حالت مسلمین دارد مورد تصدیق و تأیید تاریخ اسلام و گذشته مسلمین است. وی