چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده است و بر هيچ دلى نگذشته است , قال رسول الله ( ص ) ان الله عزوجل قال اعددت لعبادى الصالحين مالا عين رات , و لا اذن سمعت , و لا خطر على قلب بشر [١] , و لذتهايى عايد شما مى شود كه آنچنان بدانها آرام بيابيد كه لذائذ مالوف را آلام بيابيد , به قول شيخ اجل سعدى :

اگر لذت ترك لذت بدانى *** دگر لذت نفس لذت نخوانى

و آنگاه چنان به حال مردم چشيده و رسيده غبطه مى خوريد كه ما كيستيم و چه شديم و به كجا رسيده ايم . انسان به علم و عمل صالح زنده مى شود , چون بين غذا و مغتذى بايد سنخيت باشد . غذاى بدن مادى و از جنس اوست و غذاى روح معنوى و از سنخ اوست . اگر بدن گرسنه باشد , با تحصيل مطالب بلند و ارزشمند علمى سير نمى شود . بدن نان و آب مى خواهد , او غذا از جنس خودش تقاضا مى كند . و به سير شدن بدن , جان سير نمى گردد , جان علوم و معارف طلب مى كند , او لقاء الله مى خواهد , او مى گويد :

گر مخير بكنندم به قيامت كه چه خواهى *** دوست ما را و همه جنت و فردوس شما را

غذاى هر يك از جان و تن مسانخ و مجانس با خود اوست . گوش دهان جان است , غذاى جان را در ابتداى امر بايد از راه گوش كه دهان اوست به او داد , و پس از آنكه نيرو گرفت دهنهاى ديگرى برايش باز مى شود .

دو دهان داريم گويا همچونى *** يك دهان پنهانست در لبهاى وى

اگر در تحت تعليم و تربيت افرادى كه واديها طى كرده اند و منازل پيموده اند و گردنه ها را پشت سر گذاشته اند قرار بگيريم , يعنى نهال وجود خودمان را به دست باغبانهاى شايسته بدهيم , آنگاه خواهيم ديد كه از كمون اين شجره طيبه الهيه چه ثمراتى به عرصه ظهور و بروز مى رسد .

قدر خود بشناس و مشمر سرسرى *** خويش را , كز هر چه گويم برترى

[١]مسند احمد بن حنبل جلد ٢ صفحه ٣١٣