صور اعمال و آثار ملكات اوست كه در صقع ذات او پديد مى آيند و بر او ظاهر مى شوند , كه در نتيجه انسان در اين نشاه نوع و در تحت آن افراد است و در نشاه آخرت جنس و در تحت آن انواع است , و از اين امر تعبير به تجسم اعمال مى كنند .

بدين جهت انسان را بدنهايى در طول هم است , و تفاوت اين بدنها به كمال و نقص است , و انسان , پس از اين نشاه , بدنى را كه با خود مى برد در حقيقت آن را در اين نشاه ساخته است . آن بدن مثل بدن اينجا بكلى مادى و طبيعى نيست , و نيز مثل مقام شامخ نفس ناطقه و عالم عقول و مفارقات بكلى مجرد تام نيست , بلكه يك نحو تجرد برزخى دارد .

آن بدن را تخمها و ماده هايى مى سازند كه در اين نشاه در مزرعه وجود انسان كاشته شده اند , لذا آن را بدن مكسوب مى گويند , يعنى اعمال و كسبهاى انسان بذرها و تخمهايى اند كه مواد صور برزخى اند و در عالم برزخ تبديل به بدنهاى اخروى مى شوند , تا آن مواد چه بوده باشند , يعنى آن تخمهايى كه در مزرعه جان كاشته اند چگونه تخمهائى باشند . اجمالا اينكه تخمهايى كه شهوتى نبود بر آن جز قيامتى نبود . هر كسى آن در ود عاقبت كار كه كشت .

عقل و شرع به ما فرموده اند كه هر كس زرع و زارع و مزرعه و بذر خود است كه الدنيا مزرعه الاخره . جناب وصى , حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام به شاگرد قابلش كميل كامل در وصف حجج الهيه و علماى بالله فرموده است يحفظ الله بهم حججه و بيناته حتى يودعوها نظرائهم و يزرعوها فى قلوب اشباهم [١] . مفاد اين تعبير شريف اين است كه علماى بالله برزگرند آرى , دانشمندان كشاورزند كه دلها را شيار مى كنند , جانها را شخم مى زنند , نفوس را آمادگى مى دهند , و بذرهاى معارف بر مزارع جانها مى افشانند , و اين جانها را مى پرورانند , و نهال وجود انسانها را به جايى مى رسانند كه هر يك شجره طوبايى مى شود اصلها ثابت و فرعها فى السماء تؤتى اكلها كل حين باذن ربها [٢] .

[١]نهج البلاغه حكمت ١٤٧ .

[٢]ابراهيم ١٤ : ٢٤ و ٢٥ .