و احيائه فهو من هذا الباب فان عصى موسى و طير عيسى حيوتهما انما هى بملكوتها و هى غيب عن اهل هذا العالم الا اذا اظهره الله عليهم الحكمه فى اظهاره . فالزمان فى بعض عوالمه حى و له شعور فلا باس ان يودع و يخاطب بعالمه هذا .

ترجمه گفتار سيد اجل و آقا ميرزا جواد آقا رضوان الله تعالى عليهما اين است :

سيد ( قده ) گويد : اگر كسى پرسد كه( وداع ماه مبارك رمضان چه معنى دارد و حال اينكه شخص زنده اى كه مخاطب واقع شود و بدانچه كه با زبان به او گفته مى شود تعقل كند , نيست ؟) در پاسخ گوييم : بدان كه عادت خردمندان پيش از رسول ( ص ) و با او و پس از وى اين بود كه ديار و اوطان و شباب و اوقات صفا و امان و احسان را به بيان مقال خطاب مى كردند , و اين محادثه اى است به لسان حال . و چون ادب اسلام آمد , آن را امضا كرده است و قرآن بدان ناطق است , چنانكه حق جل جلاله مى فرمايد : يوم نقول لجهنم هل امتلات و تقول هل من مزيد [١] پس خداوند اخبار فرمود كه جهنم به مقال جواب مى دهد و اين اشارت به لسان حال است . و در اين موضوع , آيات قرآنى و كلمات نبى و ائمه و اهل تعريف بسيار است , نياز به اطاله در جواب نيست . و ماه مبارك كه اهل اسلام و ايمان بدان عنايت دارند و در نزد ايشان افضل از صحبت ديار و منازل و انفع از اهل و ارفع از اعيان و امثال است , دواعى لسان حال اقتضا كرده است كه آن را در هنگام فراق و انفصالش وداع كنند .

مرحوم ملكى گويد : اگر در وداع زمان اشكال برايت پيش آيد كه زمان از قبيل موجود زنده با شعور قابل صحبت و توديع نيست , به جواب سيد قده در اقبال بنگر . و اگر از آن جواب قانع نمى شوى به اين گفتار ما گوش فرا ده :

بدان كه زمان و مكان و ساير اشياى بيجان , اگر چه در اين عالمشان و با اين

[١]ق ٥٠ : ٣٠