است كه علت اين زمان و روح آن است و با وى معيت وجودى طولى دارد . و در لغت لاتين و گرك براى زمان رب النوع به نام ساتورنSaturne ) ) قائل اند , و شايد اشارت به همين مطلب سامى بوده باشد .

از آنچه كه در بيان ليله القدر تذكر داده ايم دانسته مى شود كه ليله القدر را , به حسب نشاه عنصرى , زمانى , افراد متشابه و متماثل در يك سال و يا در يك ماه بوده باشد , مثلا در يك ماه مبارك رمضان , به حسب اختلاف آفاق , در يكى از آفاق شرقيه , مثلا هند , شبى بيست و سوم ماه مبارك رمضان باشد , كه به حسب روايات اهل بيت عصمت و طهارت ليله القدر است , و حال اينكه شب قبل آن در يكى از آفاق غربيه آن مثلا ايران , شب بيست و سوم ماه مبارك بوده است , كه در آفاق ايران رؤيت هلال ماه مبارك يك شب قبل از هند به وقوع پيوسته است , كه هر دو شب ليله القدر است و به حسب آفاق متعدد است به تعدد ظلى و زمانى . چنانكه هر يك از انواع عالم ماده و مدت را وجود متفرد عقلانى است كه باذن الله مدير و مدبر افراد متكثر عنصرى نوع خود است و همه آنها را در حضانت خود دارد , و در شرع مقدس , از آن تعبير به ملك موكل شده است , له معقبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من امرالله .

و بدان كه مراتب نظام هستى را بر تثليث فرموده اند , كه عقل كل و نفس كل و عالم طبيعت بوده باشد . و از اين سه عالم به عبارات گوناگون تعبير نموده اند . صاحب اسفار در چندين موضع آن بر اين مبنا سخن گفته است و همچنين صاحب فصوص و فتوحات و ديگر از اعاظم علما . و ما , در اين مقام , به نقل حديثى شريف , كه از غرر احاديث مروى از صادق آل محمد صلوات الله عليهم است , تبرك مى جوييم . و آن اينكه عزيز نسفى در انسان كامل گويد :

اين سخن جعفر صادق است عليه السلام : ان الله تعالى خلق الملك على مثال ملكوته , و اسس ملكوته على مثال جبروته ليستدل بملكه على ملكوته و بملكوته على جبروته [١] .

[١]صفحه ١٨٠ و ٣٧٥ .