از حضرت امام سجاد عليه السلام مروى است كه انه عليه السلام تلا قوله تعالى : و من ورائهم برزخ الى يوم يبعثون [١] , و قال هو القبرو ان لهم فيه لمعيشه ضنكا , والله ان القبر لروضه من رياض الجنه او حفره من حفر النيران . و مثل اين روايت از اميرالمؤمنين عليه السلام ايضا مروى است . [٢]

آنكه مرحوم آخوند فرمود : كلها مباينه الحقيقه , مقصود اين است كه تغاير و نخالف دارند , نه اينكه تباين حقيقى باشد , زيرا عالم دانى مثال عالم عالى است , و يك شخص را به حسب عوالم هويات عديده است , و در هر عالم حكمى خاص دارد , چنانكه خود آخوند هم بر اين مبناى اصيل و رصين است و بين اين نظر و راى به تباين حقيقى , تباين حقيقى است .

ب ) مناسبتر از مثل مذكور با مقام اينكه هر يك از بهشت و دوزخ را در همه عوالم از حضرت علميه تا عالم جسمانى مظاهر است , و هر يك از مظاهر مظهر اسمى از اسماء الله است , و نيز هر يك از اين مظاهر را در هر عالم صورى و لوازمى است كه لايق به همان عالم مى باشند : كلما رزقوا منها من ثمره رزقا قالوا هذا الذى رزقنا من قبل و اتوا به متشابها [٣] اسماى حق سبحانه جمالى و جلالى اند : جنت مظهر جمالى , و نار مظهر جلالى است . علامه قيصرى در فصل نهم شرح فصوص الحكم گويد :

جنت و نار را در همه عوالم مظاهر است , زيرا كه بى شك آن دو را اعيانى در حضرت علميه است , و خداى تعالى از اخراج آدم و حوا عليهما السلام از جنت خبر داد . پس جنت را در عالم روحانى , پيش از وجود آن در عالم جسمانى , وجودى است , و همچنين نار را در عالم قبل از عالم جسمانى وجودى است , زيرا كه آن عالم مثال آنچه در حضرت علميه است مى باشد . و در احاديث صحيح آنچه كه دلالت بر

[١]مؤمنون ٢٣ : ١٠٠ .

[٢]بحار طبع ١ , صفحه ١٥١ و ١٥٢ , جلد ٣ .

[٣]بقره ٢ : ٢٥ .