وجود جنت و نار در آن عالم دارد بسيار است . و رسول الله ( ص ) وجود آن دو را به قول خود كه الدنيا سجن المؤمن و جنه الكافر اثبات فرموده است , چنانكه به قول خود : القبر روضه من رياض الجنه او حفره من حفر النيران و امثال آن , وجود آن دو را در عالم برزخ اثبات كرده است . و آن دو را در عالم انسانى نيز وجودى است , زيرا مقام روح و مقام قلب و كمالاتشان عين نعيم است , و مقام نفس و هوى و مقتضياتشان نفس جحيم است . لذا هر كه در مقام قلب و روح داخل شد و به اخلاق حميده و صفات مرضيه متصف گرديد , به انواع نعمتها متنعم مى شود , و هر كس با نفس و لذات آن و هوى و شهوات آن ايستادگى كرد , به انواع بلاها متعذب مى شود . و آخرين مراتب مظاهر جنت و نار در دار آخرت است , و هر يك از اين مظاهر را لوازمى است كه لايق به عالم خود است .

اين دو مطلب را به عنوان مثال ذكر كرده ايم كه يك شى ء را عوالم و مظاهر و مراتب بسيار است , و در هر موطن حكمى خاص دارد , و در عين حال , از غيب تا عين وحدت هويت او محفوظ است . و بر همين منوال , زمان را نيز در بعض عوالمش حيات و شعور است : و ان الدار الاخره لهى الحيوان لو كانوا يعلمون [١] . و در نيل به مراتب ليله القدر , در اين حديث شريف و مانند آن , كه در جوامع روائى مروى است , تدبر بسزا شود . در كافى به اسنادش از زراره روايت كرده است كه قال ابوعبدالله عليه السلام التقدير فى ليله تسع عشره , و الابرام فى ليله احدى و عشرين و الامضاء فى ليله ثلاث و عشرين [٢] .

ما اين مطلب را به طور مستوفى , در رساله مثل نوريه الهيه , شرح و بيان داده ايم , كه شمه اى از آن را در اين مقام , براى رسيدن به مراتب ليله القدر و ايام الله , عنوان مى كنيم :

[١]عنكبوت ٢٩ : ٦٤ .

[٢]وافى جلد ٧ , صفحه ٥٧ .