انسان و قرآن - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٣٦ - بحثى از روح القدس

دانسته اى صورت حقيقى ملك وجود نفسى اوست و تمثل ملك براى روح قدسى انسان به حسب احتمال و قابليت وى وجود اضافى ملك است , و بدين اعتبار اين غير آن است .

شيخ رئيس در تعليقات گويد :

النفس اذا طالعت شيئا من الملكوت فانها لا محاله تكون مجرده غير مستصحبه لقوه خياليه او وهميه او غير هما و يفيض عليها العقل الفعال ذلك المعنى كليا غير مفصل و لا منظم دفعه واحده ثم يفيض عن النفس الى القوه الخياليه فتتخيله مفصلا منظما بعباره مسموعه منظومه و يشبه ان يكون الوحى على هذا الوجه فان العقل الفعال لايكون محتاجا الى قوه تخيليه فيه افاضه الوحى على النفس فيخاطب بالفاظ مسموعه مفصله . [١]

بحث و روايات در اختلاف احوال رسول الله ( ص ) هنگام نزول وحى بسيار است , و ما اين مباحث را به تفصيل و مستوفى در شرح فصوص الحكم فارابى عنوان كرده ايم .

از روايات استفاده مى شود كه حال رسول الله در هنگام وحى بى تمثل سنگينتر از حال او در هنگام وحى با تمثل بود , و اين معنى براى اهل سلوك واضح است كه چون جذبه هاى بى صورت دست دهد , سخت در قلق و اضطراب افتند , به خلاف حالتى كه با حصول تمثل است . علتش اين است كه در تمثل با صورت مالوف و مانوس عالم شهادت محشور است , به خلاف خلاف آن كه با مجرد بحث است . و ديگر اينكه عالم شهادت نشاه افتراق است و غيب عالم انفراد , لا جرم وحدت و سلطه با اين است كه جمع است و آن , چون متكثر است , ضعيف است . از اين روى , هر چه توجه روح انسان به عالم جمع بيشتر شود , دهشت او بيشتر است , كه با قويتر روبرو مى گردد .