اجتهاد مطلق منتسب و يا نيمه مستقل و يا اجتهاد در مذهب , عبارت از اجتهاد مجتهدى است كه داراى منابع و مبانى خاص نيست و از اين حيث تابع مجتهد مطلق است , ولى شرايط اجتهاد را همانگونه كه مجتهد مستقل و مطلق دارد او نيز داراست , و لذا در مقام استنباط احكام شرعى و موضوعات مستحدثه و برداشت و استظهار از منابع در برخى از مسائل ممكن است با رئيس مذهب پيش از خود اختلاف نظر داشته باشد .

به عبارت ديگر در مقام تفريع و بازگرداندن فروع تازه به اصول پايه و تطبيق قوانين كلى بر مصاديق خارجى ممكن است مخالف با او باشد , مانند محمد بن حسن شيبانى ( ١٣٢ ـ ١٨٩ ) و ابوهذيل زفربن هذيل بن قيس اصفهانى ( ١١٠ ـ ١٥٨ ه ) در مذهب حنفى و ابوعبدالله عبدالرحمان بن القاسم ( م ١٩١ ه ) و اشهب بن عبدالعزيز قيسى ( ١٥٠ ـ ٢٠٤ ) و اسد بن فرات خراسانى نيشابورى ( ١٤٥ ـ ٢١٣ ه ) در مذهب مالكى و يوسف بن يحيى الواسطى ( م ٢٣١ ) و اسماعيل بن يحيى المزنى ( م ٢٦٤ ) و حرملة بن يحيى بن حرملة ( م ٢٦٦ ) در مذهب شافعى .

علامه سبكى در طبقات الشافعيه ( ١ / ٢٤٣ ) مى گويد : مزنى اگر چه با شافعى اختلاف اصولى ندارد ولى در تفريع و تخريج از قواعد شافعى به نتايج ديگرى رسيده است و از اين رو با او مخالفت دارد و ابوبكر اثرم احمد بن محمد بن هانتى خراسانى ( م ٢٧٣ ) و ابوبكر المروزى احمد بن محمد بن حجاج ( م ٢٧٤ ) و جرب بن اسماعيل حنظلى كرمانى ( م ٢٨٠ ) در مذهب حنبلى . ابن عابدين اين مجتهدين را مجتهدين در مذهب ناميده است .

اجتهاد در مسائلى كه نص ندارد :

اجتهاد مقيد يا اجتهاد در مسائلى كه داراى نص از صاحب مذهب نباشد , عبارت از اجتهاد مجتهدى است كه تنها در مواردى كه از پيشواى پيش فتوايى نباشد بر اساس مبانى او اجتهاد و استنباط مى نمايد , ولى در مواردى كه پيشواى پيش داراى فتواست به بيان آنها مقيد مى شود و چيزى بر خلاف آنها نمى گويد . از قبيل : ابوجعفر طحاوى ( م ٣٢١ ) صاحب كتاب جامع الكبير فى الشروط و شمس الائمه محمد بن احمد سرخسى ( م اواخر قرن پنجم ) صاحب كتاب المبسوط و الخصاف و الكرخى و الحلون البزدودى و