ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٥٠٠

٢ ـ مفهوم اعلميت از ديدگاه نگارنده

٣ ـ چه كسانى مى توانند مجتهد اعلم را تشخيص دهند .

٤ ـ معيارهاى نادرست در تشخيص اعلم

١ ـ مفهوم اعلميت از ديدگاه مجتهدان بزرگ

معناى اعلم در رساله مسأله شيخ اعظم انصارى ( ص ٣ ) چنين آمده است : (( و مراد از اعلم يعنى استادتر در بيرون آوردن حكم الله )) . و نيز در رساله (( ذخيرة العباد )) آخوند خراسانى و ميرزا محمد تقى شيرازى و فاضل شربيانى و سيد ابوالحسن اصفهانى و ديگران در رساله هاى عمليه خود همين مفهوم را با اندكى تغيير آورده اند :

(( اعلم كسى است كه در فهميدن حكم خدا از تمام مجتهدان زمان خود استادتر باشد ((

اكنون بايد بررسى كرد چگونه اين معنى و مفهوم براى اعلم تحقق پيدا مى كند ؟ ممكن است بگوييم كه اين معنى , واقعيتى ندارد و هيچگاه تحقق نمى يابد , زيرا اطلاق اين عنوان بر يكى از مجتهدان مطلق ـ كه واجد همه اوصاف و شرايط باشد ـ يا به لحاظ مقام و مرحله ثبوت است يا به لحاظ مقام و مرحله اثبات . به سخن ديگر يا به لحاظ واقع است به اين معنى كه نظر اعلم به واقع نزديكتر است و يا به لحاظ دليل است . به اين معنى كه دليل شرعى يا عقلى بر وجوب مراجعه به اعلم و عدم جواز تقليد غير اعلم وجود دارد .

اما به لحاظ مقام ثبوت و واقع در چنين فرضى عنوان اعلم جايگاهى ندارد و صحيح نيست زيرا بر مجتهدى كه فتوايش مطابق واقع باشد , اطلاق عالم مى شود نه اعلم و بر مجتهدى كه فتواى او بر خلاف واقع باشد , اطلاق جاهل مى شود نه عالم يا غير اعلم .

و اگر اطلاق اين عنوان به لحاظ مقام دوم ( اثبات و ظاهر و دليل ) باشد , در اين صورت نيز اطلاق عنوان اعلم بر يكى از مجتهدان تمام به نظر نمىآيد . چرا كه مجتهدين , احكام را براساس اصول و قواعد كلى كه در اختيار دارند استخراج و استنباط مى نمايند و همين احكام براى آنان و مقلدين ايشان در مرحله ظاهر و اثبات , اعتبار و حجيت دارد .

لذا در انجام و اجراى آنها مكلف هستند , چه آن فتواها با واقع و نفس الامر مطابقت داشته باشند و چه آنكه مطابقت نداشته باشند , و خواه پاره اى از آنها مطابق واقع باشند و پاره اى ديگر از آنها مطابق واقع نباشند . چون ادله اعتبار و حجيت در همه آنها يكسان