ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٢٢٤ - اصوليان مشهور حنفى

ابن خلكان ( م ٦٨١ ) درباره اش گفته است : (( كان اماما فى القياس )) و بعضى ديگر گفته اند (( كان رئيس القياسيين . )) و بدين جهت مورد مذمت و سرزنش برخى از دانشوران جامعه اسلامى قرار گرفت , چنانچه عده اى از محققان اهل سنت گفته اند كه وى در چهارصد مسأله يا بيشتر با رسول خدا مخالفت كرد . [١] و يا آنكه ابن خلدون گفته است : او فقط بر طبق هفده حديث از رسول خدا عمل كرده است . البته اين نظريه قابل نقد است زيرا او داراى جامع المسانيد است كه خوارزمى آن را گردآورى نموده است .

نكته دوم : بعضى بر اين اعتقادند كه ابوحنيفه نخستين كسى بود كه علم فقه را تدوين كرده است . جلال الدين سيوطى در كتاب الوسائل الى معرفة الاوائل گفته است : (( اول من صنف فى الفقه ابوحنيفه . ((

ولى اين نظريه نيز مورد نقد و اشكال قرار گرفته , زيرا مكحول شامى ( م ١١٦ ) و نيز ابو رافع قبطى و ابوالوليد عبدالملك بن عبدالعزيز ( م ١٥٠ ) پيش از او در فقه داراى تأليف بوده اند .

اصوليان مشهور حنفى :

با توجه به مطالب ياد شده نمى توان مدعى شد كه شاگردان بزرگ ابوحنيفه , قاضى ابويوسف و يا تلميذ كوچك او محمد بن حسن شيبانى , نخستين مؤلف كتاب اصولى است , ولى بايد يادآور شد كه در ميان حنفيان عالمانى حضور داشتند كه در علم اصول شهرت يافته و بدان تكامل و گسترش بخشيده اند و در موضوع اصول , كتابهاى متنوع و گوناگون تدوين نموده اند . از آن جمله :

علامه ابوزيد دبوسى ( م ٤٠٣ ه ) صاحب كتاب الاصول .

ـ علامه على بن محمد بزودى ( م ٤٨٢ ) نويسنده كتاب الاصول كه آن را عبدالعزيز بخارى و نيز نسفى در المنار شرح نموده اند و اين شرح را ابن ملك در منار الانوارو ابن العينى شرح كرده اند و صدر الشريعه آن را مختصر كرده و تنقيح الاصول نام نهاده و سپس آن را شرح نموده و آن را التوضيح فى شرح تنقيح الاصول نام نهاد و پس از آن سعدالدين تفتازاتى آن را شرح كرد و بر آن نام التلويح فى شرح التوضيح نهاد .