ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٢١ - پيشگفتار

تعريف پنجم اجتهاد

برخى از انديشمندان اصولى مانند استاد عبدالوهاب خلاف اجتهاد را چنين تعريف نموده اند :

(( اجتهاد يعنى بذل سعى و كوشش براى شناخت حكم شرعى موضوعات و مسائلى كه داراى نص خاص ( از كتاب و سنت ) نمى باشد از راه رأى و انديشه شخصى و نيز به كار گرفتن راههاى ديگر استنباط و شناخت حكم شرعى [١] . ((

نقد تعريف پنجم

اين تعريف نيز قابل مناقشه و اشكال است , زيرا در بحث پيرامون (( اجتهاد از راه رأى و تفكر شخصى )) خواهد آمد كه اجتهاد معتبر در فقه اسلامى عبارت است از (( به كار گرفتن تلاش و كوشش در استخراج و استنباط حكم شرعى موضوعات و مسائل مستحدثه از راه منابع و پايه هاى شرعى ( كتاب و سنت و اجماع و عقل ) ) نه از راه رأى و تفكر شخصى , در بحثهاى دوره اول از ادوار اجتهاد به ثبوت خواهد رسيد كه هيچ فردى حتى پيامبر خدا ( ص ) نمى تواند حكمى را از راه انديشه شخصى خود تشريع نمايد , زيرا امر تشريع مخصوص به خداست .

در فقه اسلامى براى هر موضوعى , حكمى تشريع شده است ـ يا به صورت خاص و يا به صورت عام ـ و در مسائلى كه داراى نص خاص نمى باشد مجتهاد با منطبق نمودن عامهاى كتاب و يا سنت بر آنها , حكم شرعى را به دست مىآورد . پس در مسائل مستحدث , كار مجتهد اين است كه نص شرعى براى آنها پيدا كند چه خاص و چه عام , و هر گاه نتوانست به دليل و نصى دسترسى پيدا كند از راه اصول عمليه كه عبارت است از برائت , اشتغال , تخيير , استصحاب و . . . وظيفه ظاهرى و به تعبير ديگر حكم ظاهرى را براى مكلف مشخص مى كند .

كلام ابوبكر رازى

ابوبكر رازى مى گويد : (( اجتهاد بر سه معنا اطلاق شده است :