ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١٠ - پيشگفتار

و دشوار براى تحصيل ظن و گمان به حكم شرعى [١] . ((

مجتهد اصولى عاملى جباعى مى گويد : (( اجتهاد عبارت است از اينكه فقيه كوشش و تلاش خود را در تحصيل ظن به حكم شرعى به كار گيرد [٢] . ((

علامه شيخ بهائى از حاجبى نقل مى كند (( اجتهاد عبارت است از اينكه فقيه تمام كوشش خود را براى دستيابى ظن به حكم شرعى به كار گيرد [٣] . ((

علامه حلى در تهذيب الاصول با اين تعريف موافقت كرده است .

علامه تاج الدين سبكى مى نويسد : (( اجتهاد در اصطلاح اصوليان عبارت است از بذل فقيه , تمامى سعى و كوشش خود را براى تحصيل ظن به حكم شرعى [٤] . ((

نقد تعاريف ياد شده

تعريفهاى مذكور براى اجتهاد درست به نظر نمى رسد , زيرا اگر مقصود اينان تعيين حد و مرز منطقى و فنى اجتهاد باشد , اين معنا قابل نقد و اشكال است و يك تعريف فنى به حساب نمىآيد , و اگر مقصود صرف شرح و توضيح كلمه اجتهاد باشد اشكالى بدان نيست منتهى ارزش علمى ندارد .

اينك به اختصار نقد و اشكال تعريفهاى ياد شده را بيان مى داريم :

در علم منطق بيان شده است : تعريف بايد نسبت به همه افراد خودى معروف جامع و نسبت به همه افراد بيگانه از آن مانع باشد , در حالى كه تعريف ياد شده چنين نيست , چرا كه اگر مقصود از ظن در اين تعريفها تنها آن چيزى باشد كه دليلى از شرع و يا عقل بر اعتبارش آمده , جامع افراد خودى نيست , زيرا در مواردى كه دليلى از شرع يا عقل بر حكمى اقامه مى شود سه حالت فرض مى شود :

١ ـ دليل ظن آور باشد .

٢ ـ دليل علم آور باشد .

٣ - دليل نه ظن بياورد و نه علم .