صبح را نيز هنگام طلوع فجر به جاى آور» (٢٧) تفاوتى نيست؛ چنان كه بناى عقلا بر تحقق زوال شمس يا طلوع فجر واقعى است، حتى با امكان‌پذير نبودن رؤيت مثل وقتى كه آسمان ابرى يا مه‌آلود باشد؛ زيرا واقعه خارجى زوال يا طلوع ملاك است و حتى احتمال نداده‌اند كه موضوع وقت نماز، مركب از تحقق پديده طبيعى با امكان رؤيت باشد.

بنابر تعبير روايات از عنوان «رؤيت» كه كاشف از وجود هلال در خارج - هلال طبيعى- است، هلال را نمى‌توان احساس يا كشف كرد؛ چنان كه وقتى پيامبر(ص) مى‌فرمايند: صلّوا كما رأيتموني اُصلّي؛ همان گونه كه مشاهده كرديد من نماز گزاردم، نماز به جا آوريد» (٢٨)؛ نمى‌خواهند رؤيت را جزئى از موضوع يا قيدى در حكم قرار دهند؛ بلكه مراد به جا آوردن نماز همانند نماز ايشان است. عرف در اينجا هرگز به عنوان «رؤيت» توجه نمى‌كند، حتى احتمال ناچيز دخالت آن را نيز نمى‌دهد.

همچنين رواياتى كه از رؤيت سخن مى‌گويند، از پيروى راه‌هاى وهمى نهى مى‌كنند؛ چنان كه حضرت صادق(ع) مى‌فرمايد:

«إن شهر رمضان فريضة من فرائض الله فلا تؤدّوا بالتظنّي؛

ماه رمضان فريضه‌اى از فرايض الهى است آن را با گمان به جا نياوريد». (٢٩)

در عرف مخاطبان نبودن راهى جز رؤيت، بر تعيين مراد از لفظ، چه مثبت و چه منفى تأثيرى ندارد؛ چنان كه در گذشته، متعارف بوده اطمينان به استفاده از وسايل ابتدايى و غير دقيق در تعيين جهت قبله، در حالى كه امروزه براى اين كار

(٢٧) اسراء، آيه ٧٨.
(٢٨) إحسائى، عوالي اللئالي،ج١، ص١٩٨، ح ٨؛ همان، ج٣، ص٨٥، ح٧٦؛ شافعى، مسند، ص٥٥ ؛ السنن الكبرى، بيهقى، ج٢، ص٣٤٥.
(٢٩) حرّ عاملى، وسائل الشيعه، ج١٠، ص٢٥٦، باب ٣ از احكام ماه رمضان، ح١٦.