فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٨٥ - بازخوانى مفهوم نشوز زن و مرد در قرآن حامد مصطفوى فرد
«اى اهل ايمان، هرگاه به شما گفته مىشود كه جا فراخ كنيد (برخيزيد و برويد) اين كار را كنيد و هرگاه به شما گفته شود جمع شويد (تا پيامبر (ص) براى شما سخن گويد) جمع شويد.» از آنجا كه شيوه قرآن بر آن است كه ادب در سخن را رعايت كند، در اين آيه به جاى واژه «برخيزيد و برويد» از «جا فراخ كنيد» ـ كه لحنى بسيار ملايمتر دارد ـ استفاده كرده است؛ و نيز احتمال دارد كه اين كاربرد، از باب مشاكله با «يفسح اللّه لكم» باشد.
ممكن است اين اشكال پيش آيد كه در آيه بعد (آيه نجوا) صحبت از اين است كه مسلمانان با كارهاى غيرضرورى خود، وقت پيامبر(ص) را نگيرند، اما اين ترجمه از آيه كه نشوز را به معناى جمع شدن براى سخن گفتن گرفته با سياق سازگارى ندارد. اين اشكال دو جواب نقضى و حلى دارد: جواب اول اين است كه تمامى كسانى كه نشوز را «برخاستن» معنى كردهاند، «فسح» را به معناى جاى بازكردن دانستهاند، حال آنكه جاى بازكردن، آن هم براى اينكه ديگران نيز بنشينند و استفاده كنند، چيزى از ايجاد مزاحمت براى نبى اكرم (ص) نمىكاهد. اما جواب دوم اينكه ، با توجه به خطاب «يا أيّها الذين آمنوا» به نظر مىرسد كه نوعى شكستگى سياق به وجود آمده است. شاهد اين مطلب آيه نهم همين سوره است؛ اين آيه با خطاب «يا ايها الذين آمنوا» شروع شده و در مورد آداب نجوا كردن سخن به ميان آورده، سپس در آيه يازدهم با خطاب دوباره «يا ايها الذين آمنوا» سياق شكسته شده است و نكتهاى تازه و بدون ارتباط با آيه قبل در باره ادب حضور در مجلس پيامبر(ص) را بيان كرده، سپس با همين خطاب، از كليت آيه قبل كاسته و در باره موضوع بيهوده وقت پيامبر را گرفتن، سخن گفته است.
بنابراين، آيه در پى بيان اين مطلب است كه اى مسلمانان هرگاه سخنان پيامبر پايان مىيابد و به شما گفته مىشود برخيزيد و برويد، مجلس را ترك كنيد و هرگاه