مجرّد و مقرّب خداوندى بكار برده است . باز افلاطون در فصل يازدهم ص ٢٣٩ از از مأخذ ذيل مى گويد : « بحث از خدايان ديگر و چگونگى بوجود آمدن آنها ، خارج از توانائى ما است . بر ما لازم است كه در اين موضوع كسانى را كه پيش از ما سخن گفته‌اند ، تصديق كنيم ، زيرا آنان چنانكه مى گويند ، از فرزندان خدايان هستند و بدون شكّ و شبهه نياكان خود را روشنتر مى شناسند » .
٥ - گريگورى ملطى معروف به ابن عبرى در بيان داستان حضرت موسى عليه السّلام چنين مى گويد : « موسى بخدا گفت : زبان من لكنت دارد و در سخن گفتن سنگين است ، فرعون چگونه دعوت مرا خواهد پذيرفت ربّ فرمود : من ترا براى فرعون خدا قرار دادم » [١] آيا اصطلاح خدا در اين عبارات جز نمايندهء خداوند بزرگ چيز ديگرى است .
ژان ژاك روسو كه از مسيحيان و يكتا پرست است ، در كتاب معروف خود مى گويد : « براى كشف بهترين قوانين كه به درد ملل بخورد يك عقل كلّ لازم است كه تمامى شهوات انسانى را ببيند ولى خود هيچ حسّ نكند ، با طبيعت هيچ رابطه اى نداشته باشد ، ولى آنرا كاملا بشناسد ، سعادت او بما مربوط نباشد ، ولى حاضر شود به سعادت ما كمك كند . بالاخره بافتخاراتى اكتفا نمايد كه بمرور زمان علنى گردد ، يعنى در يك قرن خدمت كند و در قرن ديگر نتيجه بگيرد ، بنا بر آنچه گفته شد ، فقط » خدايان مى توانند چنانكه شايد و بايد براى مردم قانون بياورند » [٢] براى تكميل اين مبحث كه اصطلاح خدايان از زمانهاى بسيار قديم تاكنون در معناى موجودات مقدّس و قابل احترام و گاهى هم در معناى نمايندگان خداوند بزرگ بكار رفته است ، رجوع شود به كتاب » تفسير و نقد و تحليل مثنوى ج ١٠ ص ٦٣ تا ٧٤ « خلاصه اين كه شيوع بت پرستى و پديدهء خدايان نمى تواند انسانهاى ما قبل ابراهيم عليه السّلام را متّهم به خدانشناسى و محروميّت از توحيد نمايد ، منابع اديان الهى مانند قرآن صراحتا توحيد را مقدّم بر همهء عقايد ديگر مى داند و اين كه

[١] تاريخ مختصر الدّول - گريگورى ص ١٧ .
[٢] قرار داد اجتماعى ژان ژاك روسو ترجمهء آقاى غلامحسين زيرك زاده ص ٨١ .