ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٣١ - فرار از حكمت و موعظهء سازنده براى چه

اكنون مقدارى از بيانات حكماى اسلامى را در بارهء رابطهء عقل سليم كه شعاعى از عقل كلَّى است ، با آن قسم از محتويات سه منبع اسلامى ( كتاب و سنّت و اجماع ) مورد توجّه قرار مى دهيم : ١ - « پاكيزه خداوندى كه دستگاه خلقت را با عقل آغاز فرمود و با عقل پايان داد . » [١] ( سيد حيدر آملى ) معناى اين جمله چنين آمده است كه بنا به مفاد حديث شريف از پيامبر اسلام كه فرمود :
أوّل ما خلق اللَّه العقل ( اوّلين موجودى كه خدا آنرا آفريد عقل است . ) آغاز خلقت ، عقل بوده است و ختم رشد و كمال خلقت با پيامبران و اوصياء و اولياء اللَّه مخصوصا با سرور و خاتم انبياء محمّد بن عبد اللَّه ( ص ) صورت گرفته است . البتّه اين معنى منافاتى با اين ندارد كه ختم خلقت به معناى هدف والاى خلقت بوده باشد كه عبارتست از كمال عقلانى انسان ، و پيامبران و ديگر رشد يافتگان ، عاليترين مصاديق كمال عقلانى با درجات مختلف مى باشند .
٢ - مثل شرع و عقل و احتياج هر يك از آن دو به ديگرى ، مثل روح و بدن است ، چنانكه مختصّات و فعّاليّتهاى عقل بوسيلهء بدن نموّ پيدا مى كند ، همچنين تصرّف شرع و ظهور مراتب و كمالات آن ، ممكن نيست مگر به وسيلهء عقل . [٢] ٣ - تشبيه ديگرى از راغب اصفهانى است كه « عقل هدايت نمى كند مگر با شرع و شرع توضيح داده نمى شود مگر با عقل و عقل مانند بنياد ساختمان است و شرع مانند ساختمان . » [٣] بدين جهت كه عقل ( مقصود عقل عالى است كه توضيح داده شده است ) فقط روشنگر عظمت هستى و محرّك اصلى به سوى خير و كمال و هدف اعلاى زندگى است ، كارى با بيان كيفيّت حركت در اين هستى ندارد ، لذا بيان اين كيفيّت و عوامل تحقّق حركت

[١] اسرار الشّريعه و اطوار الطَّريقة و الحقيقة - سيّد حيدر آملى ص ٣٩ .
[٢] مأخذ مزبور ص ٤٠ .
[٣] مأخذ مزبور .