در اينجا اشاره به انحراف از مكارم اخلاق و ارزشهاى والاى انسانى است . و با نظر به مفهوم صيغهء مضارع در دو جمله ( أقوّمكم غدوة و ترجعون إلىّ عشيّة كظهر الحنيّة ) كه دلالت بر استمرار مى كند ، معلوم مى شود كه آن مردم از اعتدال روانى كه امير المؤمنين عليه السّلام براى ايجاد آن ، در نفوس آن مردم مى كوشيد ، بدور بوده و مبتلا به انحراف روانى گشته بودند . در سخنان و نامه‌ها و كلمات حكيمانهء امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه مكرّرا به لزوم اجتناب از انحراف و ضرورت تحصيل اعتدال روانى اشاره شده است ، لذا مناسب بنظر مى رسد كه بحثى كلَّى در بارهء اعتدال روانى در اينجا مطرح نمائيم :
اعتدال روانى بدون اخلاق كمالى امكان ناپذير است [١] . براى بررسى « تأثير اخلاق كمالى در اعتدال روانى » نخست نظرى مختصر به طرز تفكَّرات رسمى در بارهء اعتدال روانى كه ريشه‌هاى عمدهء خود را از قرن ١٩ مى گيرد ، مى اندازيم . اين طرز تفكر كه مى توان گفت : عدّهء كثيرى از متفكَّران مغرب زمين را بخود جلب كرده است چنين است كه « حد اعتدال روانى عبارتست از هماهنگى فعّاليّت استعدادهاى درونى يك انسان با عوامل به فعليّت رساننده و محرّك آنها [ چه از درون و چه از برون ] » . بعبارت روشنتر هر يك از استعدادهاى روانى اگر جريان طبيعى خود را در ارتباط با عوامل به فعليّت رسانندهء آنها ، چه از منطقهء درونى و چه از عالم برونى ، بخوبى سپرى كند ، آن استعداد يا نهاد در منطقهء فعّاليّت روان از اعتدال برخوردار است . از اين جهت استعدادها و نهادهاى روانى شبيه به اعضاى جسمانى بدنند كه هر اندازه وظايف قانونى خود را بهتر انجام بدهند ، معتدلتر و در نتيجه سالمتر مى باشند و بدانجهت كه اجزاء و استعدادهاى روانى داراى ارتباط با يكديگر هستند ، مى توان گفت : چنانكه اعتدال كلّ مجموعى استعدادهاى روانى ، دليل اعتدال كلّ مجموعى آنها است . اگر چه اين توصيف در بارهء اعتدال روانى مى تواند ما را با مفهومى كلَّى از آن

[١] اين مباحث مربوط به اعتدال روانى را در سخنرانى براى روانشناسان و روانپزشكان در دانشگاه تبريز در تالار وحدت در تاريخ ٢٢ مهرماه ١٣٦٤ بيان نموده‌ام .