استبدادى ديگرى شود . تمام انقلابيان ديد ماكياولى دارند و اعمال هر روشى را كه آنان را به مقصود برساند ، مجاز مى دانند . اينان در پايان كار ممكن است حكومت ظالمانه اى بوجود آورند كه به اندازهء حكومت قبلى ارتجاعى باشد . مربيّان عاليقدر گذشته چون سقراط ، اراسموس و تولستوى خاطرنشان كرده‌اند كه تغيير بايد از باطن و بر مبناى اصول اخلاقى استوار باشد .
دومين وسيله اى كه ممكن است براى حلّ مشكلات جهانى بدان متوسّل شويم ، جنگ است . هراكليتوس در يونان اظهار مى كند كه جنگ پدر همه چيز است و بذر ترقّى را خلق مى كند . هگل معتقد است كه جنگ سرنوشت عالم را تعيين مى كند .
نيچه هم گفته است كه « جنگ عصارهء تمدّن است » . ولى امروز ما مى دانيم كه يك تصادم بزرگ متضمّن پايان تمدّن است . پس از آنكه ميليونها انسان در سدهء بيستم كشته شده‌اند ، باز مشكلات ما به همان حدّت سدهء نوزدهم بر جاى مانده است . يك جنگ اتمى براى بشريت كابوسى غير قابل تصوّر است .
شقّ سوم تربيت است . تربيت به آرامى و به صورت سير تكاملى مؤثّر مى افتد .
مدينهء فاضله را آنا ايجاد نمى كند ، داروهاى سحر آميز نمى دهد ، و وعده‌هاى بىقيد و شرط عرضه نمى دارد . تربيت مستلزم كوشش و انضباط است . تربيت بشر را متوجّه امكانات خلَّاقهء خود مى كند ، همان چيزى كه ويليام جيمز بدان « خود گسترده تر » نام داده است . تربيت در واقع حربهء بشر براى بقاى اوست . » [١] استدلال فوق بسيار سطحى بنظر مى رسد ، زيرا هيچ يك از روشهاى نامبرده بطور دقيق ارزيابى نشده است .
اعتراضات زير را مى توان براى استدلال فوق در نظر گرفت :
اعتراض يكم - هيچ انسان آگاه و مطلع از وضع روانى انسانها ، مخصوصا از مقاومت آنان در برابر عوامل جديدى كه با عادات و فرهنگ رسوخ يافتهء آنان مبارزه كند ، نمى تواند از يك انقلاب اگر چه با عاليترين منطق بوجود آمده باشد ، توقّع تحوّل سريع در همهء شئون مادّى و روحى مردم داشته باشد . اثبات و بروز محّسنات اهداف انقلاب

[١] تاريخ فلسفهء تربيتى تأليف فردريكماير ترجمهء آقاى على اصغر فيّاض ص ٩ و ١٠ .