پيشرفتهايى كه در قلمرو علوم روانشناسى و با بودجه‌هاى بسيار كلانى كه در راه بروز خلاقيّتهاى متنوّع صرف مى شود ، هنوز قانون بروز خلَّاقيّتها از همهء جهات روشن نشده است . بنا بر اين ، يقين است كه هنوز آن نوع تربيت كه بتواند از عهدهء به فعليّت رساندن نبوغها و خلاقيّتها برآيد ، در دسترس بشر قرار نگرفته است .
٥ - ويليام جيمز آن خود را كه متوجّه امكانات خلَّاقهء خود شده است ، « خود گسترده تر » ناميده است . بنظر مى رسد اين اصطلاحى كه او بكار برده است ، اگر مقصودش همان معنى باشد كه از اصطلاح مزبور برمى آيد ، اصطلاح صحيحى نيست . زيرا « خود گسترده تر » خواه به معناى خود با احاطه تر از نظر علمى و آگاهى بوده باشد و خواه به معناى گسترش زياد احساس و غير ذلك بوده باشد ، ضامن بوجود آوردن خلَّاقيّتها و يا به فعليّت رساندن آنها نيست . اين يك مطلب اثبات شده است كه بقول كلود برنارد : « هيچ قاعده و دستورى نمى توان بدست داد كه هنگام مشاهدهء امرى معيّن ، در سر محقّق فكرى درست و مثمر كه يك نوع راهيابى قبلى ذهن به تحقيق صحيح باشد ، ايجاد شود . تنها پس از آنكه فكر بوجود و ظهور آمد ، مى توان گفت : چگونه بايد آنرا تابع دستورهاى معيّن قواعد منطقى مصرّح كه براى هيچ محقّقى انحراف از آنها جايز نيست ، قرار داد و لكن علَّت ظهور آن نامعلوم و طبيعت آن كاملا شخصى و چيزى است مخصوص كه منشأ ابتكار و اختراع و نبوغ هر كس شمرده مى شود . » [١] باضافهء اين كه « خود گسترده تر » اگر كارى به ارزشها و آمال و اهداف عالى انسانى نداشته باشد و فقط خويشتن را ببيند و خود را محور همه چيز قرار بدهد ، مزاحم همهء « خودهاى » انسانها خواهد بود ، و آن انسانها بوسيلهء غريزهء بسيار اصيل « صيانت ذات » ، قطعا براى حفظ موجوديّت خود ، در صدد محدود كردن گسترش آن « خود گسترده تر » و يا نابود ساختن آن برخواهند آمد . بدين ترتيب « خود گسترده تر » ريشهء محدوديّت گسترش و يا نابودى خويش را در ذات خود پرورش خواهد داد .
لذا بايد گفت : بدانجهت كه « خود گسترده تر » در معرض تزاحم با ديگران است و

[١] شناخت روشهاى علوم تأليف فيليسين شاله ترجمهء آقاى يحيى مهدوى ص ٤٢ .