ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٨ - تساوى زن و مرد در عقل عملى

تساوى زن و مرد در عقل عملى كلمهء عقل عملى در مكتبهاى گوناگون با اصطلاحات مختلفى تعبير مى شود ، مانند عقل سليم ، عقل فطرى ، وجدان ، عقل كمال جو . . . تعريف عقل عملى تقريبا مورد اتفاق نظر متفكران شرقى و غربى است . كانت مى گويد : « قوهء ديگر عقل آنست كه انسان بواسطهء او امورى را بوجدان غير حسى ادراك ميكند و آنها ذواتند نه عوارض ، مثل ادراك نفس خود و ادراك مختار بودن نفس در اعمال خويش كه منتهى به اعتقاد به بقاى نفس و وجود ذات پروردگار مى شود و اين قوه را عقل عملى مى نامند در مقابل عقل نظرى ، بنا بر اين كه عقل بوسيلهء اين قوه انسان را بر عمل نيك برمى انگيزد ، اما نه به اعمال نظر و ترتيب برهان قياس و استقراء و پى بردن از معلول به علت يا از علت به معلول ، بلكه احكامش بىواسطه است ، اما يقينى است و حتى يقينىتر از احكامى است كه بقوهء نظرى ميكند و اين قوه يعنى عقل عملى برتر و شريفتر از عقل نظرى است زيرا عقل نظرى آنچه مى كند راجع به ظواهر و عوارض يا مصلحت انديشى دنيوى است و در بارهء حقايق و ذوات و معقولات واقعى چنانكه گفتيم جز حدس و احتمال كارى از او ساخته نيست بلكه غالبا در ذهن وسوسه ميكند و شك مى آورد .
اما عقل عملى متوجه حقايق است و حسن نيت و ارادهء خير را به انسان مى دهد و بنياد عقايد دينى و اخلاقى را استوار مى سازد و منشأ ايمان است نه تشكيك » [١] بنا بر اين آنچه كه صنف مرد به او مى بالد و مغرور مى شود ، فى نفسه داراى ارزش نيست ، و اعتبارى بيش از شكل دادن به واحدها و قضايايى كه آنها را صحيح تلقى كرده است ، ندارد . بلكه از آن جهت است كه اشتياق آدمى به دريافت

[١] - سير حكمت در اروپا - محمد على فروغى ج ٢ ص ١٦٧ .