تنسوخ نامه ايلخاني - الطوسي، الخواجة نصير الدين - الصفحة ٦٠ - فصل در خاصيت و منفعت زمرد

قوّت دل دهد، و در مفرّح [سرد] بكار دارند[١]. و گويند خون‌[٢] شكم و اسهال را[٣] سود دارد. و بسيار درو نگريستن نور بصر زيادت كند. هر كه با خود دارد از علّت صرع ايمن‌[٤] باشد. و در قديم ملوك عجم بر فرزندان خويش بسته‌اند، تا (در كبر سن) از علّت صرع ايمن باشند.

و هركه او را[٥] ضررى از هوام رسد [مقدار] هشت جو تا دانگى‌[٦] (مصوّل كرده‌[٧]) بمارگزيده دهند[٨] پيش از اثر زهر مضرّت آن زهر بازگرداند[٩].

فى الجمله مقدار دانگى (از زمرّد مصوّل) از زهر[١٠] تمامت گزندگان خلاص دهد، بى‌آنكه پوست و موى بازافتد[١١]. و اين مجربست.

و طبيعت زمرّد (سرد و) خشك است بسبب لون خضرت‌[١٢]، و گفته‌اند كه‌[١٣] نوعى از سميّت درو هست كه اگر بيش از مقدار دانگى خورند، مضرّت زهر كشنده كند[١٤]. و در وقت آنكه زن حامله دشوار زايد، چون بر ران او بندند زادنش‌[١٥] آسان گردد. و مشهور و معروف شده است كه چون زمرّد خالص را برابر[١٦] چشم افعى دارند كور شود، يا بتركد[١٧] ١٢.

ابو ريحان آورده است كه چند نوع‌[١٨] زمرّد بر چند نوع مار افعى تجربه‌

[١]ب: آيد

[٢]ع: كه خون‌

[٣]ب افزوده: سوده بخورانند

[٤]ج، ن: آمن‌

[٥]ع: و هركه را

[٦]با دانگى‌

[٧]در م: نيست‌

[٨]ب:

بدهند

[٩]ب: آن زهر تمامت فى الحال بازدارد- م، ن، ج: آن زهر بازگردد

[١٠]ج، ن: فى الجمله دانگى از زهر

[١١]ب: و موى او بيفتد- ج، ن: و موى بيفتد

[١٢]ب: خضرى‌

[١٣]در ع افزوده: (كه)

[١٤]ب: سازند

[١٥]ب: زادن برو

[١٦]م، ب: در برابر

[١٧]ب: دارند چشم او تيره كند- ج، ن، م: دارى چشم او بتركد

[١٨]ع: نوبت.