در آمدی بر تفکرات فلسفی - حسینی بیان،سید مهدی - الصفحة ٦٥ - هِیئت عالم

٢. تغِیِیر کمِیّت ِیعنِی کم و زِیاد، بزرگ و کوچک شدن.

٣. تغِیِیر کِیفِیّت مانند رنگ به رنگ شدن.

گاهِی از اوقات، کون و فساد و حِیات و ممات را هم که تغِیِیر ذات و ماهِیّت مِی‌داند، حرکت مِی‌خواند. در هر حال حرکت از هر قسم باشد، از جهت نقص به‌سوِی کمال و از قوه به فعلِیّت مِی‌باشد و حرکت مبداء و منتهاِیِی دارد که با هم متضادّند؛ مانند سفِیدِی و سِیاهِی و خوردِی وبزرگِی و زِیر و بالا. مادامِی که نقص باقِی است، فعلِیّت تمام نشده و حرکت دوام دارد. همِین که به غاِیت رسِید، سکون و ثبات جاِیگزِین مِی‌شود.

هِیئت عالم

عالَم به شکل کروِی است و مرکّب از کرات ِیعنِی افلاکِی چند که درون ِیکدِیگر جاِی گرفته‌اند مِی‌باشد. فلک نخستِین که بر کرات دِیگر احاطه دارد، به گرد محور عالم مِی‌چرخد و غِیر از اِین حرکتِ مستدِیر که بسِیط‌ترِین و کامل‌ترِین حرکات است - هر نقطه‌اِی که در حرکات دورِی فرض کنِیم، هم مبدأ است و هم منتهِی. مبدأ است براِی مراحل بعدِی و منتهِی است براِی مراحل قبلِی -[١] حرکتِی ندارِیم و آن بلاواسطه از محرّک اول ِیعنِی علة العلل ناشِی است و فلک مزبور

[١] پِیامبر اکرم صلِّی الله علِیه و آله هنگامِی که با اصحاب مِی‌نشست به‌صورت داِیره مِی‌نشست، چون هر کدام از افراد را در نظر داشته باشِی، هم در صدر است هم در ذِیل آن.