مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٣٨٢ - خردهگیری جواهر لعل نهرو بر مبارز&#١٧٢٨ منفی گاندی

و نوکر هم داخل شورشیان می‌باشند. و به گفتۀ خلیفۀ ارامنۀ تبریز در گفتگو با نماینده انگلیس: سربازان محلّی، کوچکترین عملی مخالف دستورات مراجع مذهبی خود نخواهند کرد و نخستین کسانی خواهند بود که دست به غارت دراز کنند.

و عینیّت این ماجرا در تهران چنان بود که سربازان ترک تبریزی را حکم شلیک دادند،‌ إطاعت ننمودند و گفتند: به علماء و سادات و مسلمانان چطور گلوله بیندازیم؟!

صفحۀ ٣٨٢:

حرکت گاندی که بدان اشارت شد حرکت تک بعدی بود، در مبارزۀ با استکبار باید از روش های گوناگون بهره گرفت. از این روی، بسیاری از مبارزان استقلال طلب هند بر اندیشه‌های گاندی و پافشاری وی بر اصل «عدم خشونت» خرده گرفته‌اند؛ این مشی را در شرایط جدید جهانی (پیدایش ارتش‌های قویّ و تجاوز‌گر، طبقات منفعت طلب و حریص، استعمارگران قوی‌پنجه و بی‌عاطفه) آب در هاون کوفتن می‌دانند و غیر منطبق با مشی سلطه طلب طبقات ممتاز.

[خرده‌گیری جواهر لعل نهرو بر مبارزۀ منفی گاندی]

جواهر لعل نهرو، در برابر این اندیشه و مشی می‌نویسد:

«در واقع کسی که تصوّر کند فقطّ از راه معتقد ساختن یک طبقه یا یک دولت متجاوز، یا از راه استدلال منطقی و درخواست عدالت از دولت و طبقۀ مسلّط و حاکم، می‌توان به عدالت رسید، خود را فریب می‌دهد و اغفال می‌کند. تصوّر باطلی است که خیال کنیم مثلاً یک قدرت مسلّط استعماری به میل خود از تسلّط بر کشوری صرف نظر ‌کند یا طبقۀ متمتّع و ممتاز بدون فشار، که همان نیروی إجبار باشد، از امتیازات خود دست بردارند.»